W tym roku poszukiwaczom złotego pociągu się poszczęściło. Co prawda nie położyli jeszcze ręki na skarbie, ale mają już ku temu sposobność. Najpierw otrzymali od Nadleśnictwa Świdnica potrzebne zezwolenia na badania georadarowe. Był to ponoć warunek, po którego spełnieniu lider poszukiwaczy z grupy "Złoty Pociąg 2025" obiecał się ujawnić. I tak też zrobił, o czym pisaliśmy na początku grudnia. Michał Motak ujawnił swoją tożsamość i wyjaśnił, że odkrył lokalizację skarbu techniką radiestezji, a teraz zamierza to udowodnić przy użyciu instrumentów naukowych.

Lider poszukiwaczy wystąpił właśnie w pierwszym wywiadzie na YouTube. W ponad godzinnej rozmowie, którą prowadziła Joanna Lamparska, wziął udział także drugi gość - Dariusz Gwiazda z firmy TechDiam, która zajmuje się pracami geofizycznymi, wierceniem i cięciem betonu. To ona zweryfikuje, czy wskazania Motaka są poprawne. Rozmówcy przygotowują się już do prac z georadarem.

"Po raz pierwszy publicznie wypowiada się człowiek, który oficjalnie zgłosił do urzędu lokalizację trzech wagonów z okresu II wojny światowej, ukrytych w zamaskowanym tunelu na terenie Wałbrzycha. Choć robocza nazwa przedsięwzięcia 'Zloty Pociąg 2025' brzmi sensacyjnie, Zgłaszający, Michał Motak z Kudowy Zdroju, mówi o czymś znacznie mniejszym" - głosi fragment opisu wywiadu. A o czym on jest?

W rozmowie z szefem grupy poszukiwawczej złotego pociągu oraz szefem firmy, która zajmie się pracami geofizycznymi, ujawniono kulisy poszukiwań i plany prac. Michał Motak podał dokładny opis tunelu o wymiarach 9 x 9 metrów, a także stalowej, rozsuwanej bramy i trzech wagonów towarowych wypełnionych skarbami.

W wywiadzie zaadresowano też największą kontrowersję ostatniego miesiąca, a mianowicie radiestezję - technikę poszukiwania rzekomych promieniowań, takich jak żyły wodne czy podziemne pustki, przy pomocy różdżki lub wahadełka, co przez naukowców uznawane jest za pseudonaukę.

Ta technika została skonfrontowana z tzw. twardą geofizyką. Radiesteta, który odkrył lokalizację złotego pociągu, bynajmniej od tej konfrontacji nie ucieka i sam stara się o niepodważalne potwierdzenie przy użyciu powszechnie uznanych metod.

Jak wyjaśnił Dariusz Gwiazda, georadar ma szansę powodzenia, jeśli pozwoli na to struktura gruntu. Gdy jednak znajdować się tam będzie glina pochłaniająca fale elektromagnetyczne, to detekcja podziemnej pustki może być niemożliwa. Niemal na pewno do gry wejdzie koparka i łopaty. Przede wszystkim jednak właściciel firmy planuje odwiert i wpuszczenie do środka kamery.

"Odwiert byłby dobrym rozwiązaniem. Byśmy zajrzeli do środka, co tam jest. Ja wiem, co tam jest, jestem tego pewny" - mówi Michał Motak. Gość programu szczegółowo wyjaśnił, w jaki sposób dokonał wykrycia podziemnej struktury, a także przedstawił jej rzut na schematycznym rysunku. W tunelu widzimy trzy wagony.

Poszukiwacz odpowiadał też na pytania dotyczące pochodzenia złotego pociągu, szybu, w którym został ukryty, oraz relacji świadków. Przyznał też, że w przypadku potwierdzenia odkrycia skorzysta z przysługującego mu 10% znaleźnego. W wywiadzie padają daty, nazwiska i nieznane wcześniej publicznie szczegóły zgłoszenia do urzędu.

Wiemy już, że zgoda od właściciela terenu jest. Co dalej? Teraz do zdobycia zostało tylko pozwolenie od Dolnośląskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków i można będzie ruszyć z pracami.

Badacze z University of York w ramach projektu "Seeing the Dead" (ang. "Zobaczyć Zmarłych") badają starożytne pochówki gipsowe z czasów Cesarstwa Rzymskiego w okolicach Yorkshire. Ta zapomniana praktyka funeralna, rozpowszechniona na tych terenach w III-IV w. n.e., wykorzystywała płynny gips do pokrywania ciał zmarłych - dorosłych i dzieci - przed złożeniem ich do kamiennych lub ołowianych trumien.

Jak wyjaśniają członkowie projektu, ten specyficzny element rytuału pochówku wykonywano tuż przed zamknięciem wieka trumny i złożeniu jej w ziemi. Gips wysychał i twardniał wewnątrz trumny, tworząc jak gdyby trójwymiarową formę odlewniczą zmarłego, dzięki czemu współcześni badacze mogą odtworzyć ich wizerunki oraz fakturę ich odzieży.

Substancja służąca do smarowania zwłok powstawała prawdopodobnie poprzez nagrzanie sproszkowanego gipsu do temperatury ok. 150-200 °C, a następnie jego zmieszanie z wodą do uzyskania dość płynnej, lepkiej konsystencji. Wcześniej zakładano, że ta mieszanka być może była po prostu wlewana do trumny. Nowe odkrycia naukowców dowodzą jednak czegoś innego.

Ostatnie badania pochówków gipsowych doprowadziły do odkrycia odcisków palców w zachowanym materiale. Ku zaskoczeniu naukowców okazało się, że niektóre mieszanki wcale nie były mocno rozcieńczone, lecz raczej miały konsystencję miękkiej pasty, którą można było nakładać ręcznie na zwłoki.

Zwłoki, odziane i owinięte w całuny, były smarowane ręcznie, przez co dawni mieszkańcy Brytanii (a dzisiejszej Wielkiej Brytanii) zostawili w zaschniętym gipsie odciski palców nawet 1700-1800 lat temu.

"Wskazujące na to dowody stanowi spektakularne odkrycie śladów i odcisków palców w stwardniałym gipsie z pochówku dorosłego mężczyzny i kobiety w Yorku, co wskazuje, że ktoś 1700 lat temu wprowadził wilgotną i plastyczną masę gipsową do trumny i uklepał ją lub wygładził ręcznie na zwłokach. Nawet odciski koniuszka jednego z palców są wyraźnie widoczne" - relacjonują brytyjscy naukowcy.

Co jeszcze mówią nam te nowe dane? Zdaniem archeologów z projektu "Seeing the Dead" owe wyjątkowe ślady dłoni i odciski palców oferują nowe spojrzenie na charakter oraz ewolucję rzymskich rytuałów pogrzebowych. Dostrzegają oni również wyraz "bardzo bliskiego, osobistego kontaktu między zmarłym a ostatnią żywą osobą, z którą wchodzi w kontakt w czasie pochówku".

Co dalej? Choć wyżej opisane odkrycie uznawane jest za spektakularne, to eksperci wciąż nie wiedzą wszystkiego. Starają się znaleźć odpowiedź na pytanie, czy osoby, które ręcznie nakładały gips na zwłoki, były spokrewnione ze zmarłymi, czy może raczej świadczyły takie usługi profesjonalnie - jak dzisiejsi tanatopraktorzy. Naukowcy będą też starali się zbadać ewentualne próbki DNA zachowane w odciskach, aby ustalić, kto mógł zostawić te ślady.

Wspomniany fragment odlewu gipsowego znajduje się w kolekcji York Museums Trust (YORYM : 2010.1219).

Stan wojenny, wprowadzony w nocy z 12 na 13 grudnia 1981 r., zmienił w mgnieniu oka życie społeczne, polityczne i prywatne w całej Polsce. W ramach działań represyjnych władze komunistyczne podjęły masową akcję internowań, czyli przymusowego odizolowania ludzi bez procesu sądowego, często tylko z podejrzenia, że mogą stanowić "zagrożenie" dla państwa.

Internowanie nie było zwykłym aresztowaniem. W większości przypadków ludzie nie zostali skazani żadnym wyrokiem. Zamiast tego trafiali do tzw. ośrodków odosobnienia, oddzielnych pawilonów w więzieniach, aresztach śledczych, zakładach karnych, ale też (w mniej typowych przypadkach) do ośrodków wczasowych lub innych specjalnych miejsc.

Decyzje o internowaniu wydawali komendanci wojewódzcy Milicji Obywatelskiej, co oznaczało, że praktycznie każda ważniejsza opozycyjna aktywność, przynależność do związków zawodowych czy nawet domniemanie takiej przynależności mogło skutkować utratą wolności.

Liczby mówią same za siebie. W czasie całego stanu wojennego wydano łącznie ponad 10 tysięcy decyzji o internowaniu.

Wśród nich było około 9 tysięcy mężczyzn i około 1 tysiąca kobiet. Osoby do 25 lat stanowiły niespełna 15 proc., najliczniejszą grupą były osoby w przedziale 26-40 lat (ok. 58 proc.), a także 41-60 lat (ponad 26 proc.). Jedynie około 0,9 proc. to osoby powyżej 60. roku życia.

Jeśli chodzi o wykształcenie, to stosunkowo duży odsetek był ze średnim (ok. 35 proc.) lub wyższym (blisko 25 proc.). Niemal co piąty był pracownikiem umysłowym, ale istotna część to były osoby pracujące fizycznie, co pokazuje, że represje dotykały bardzo różne warstwy społeczne.

Najwięcej osób (blisko 5 tys.) trafiło do ośrodków w pierwszych dniach stanu wojennego. Już 21 grudnia 1981 r. jednocześnie było przetrzymywanych 5 128 osób, co było rekordem dla całego okresu represji. Później liczba ta stopniowo malała. Pod koniec lutego 1982 r. internowanych było około 4 tys. osób.

Ośrodki internowania powstały w wielu miejscach w całym kraju. Według instytucji odpowiedzialnych za dokumentację było ich początkowo 36, a z czasem liczba wzrosła do ponad 50, co różni się w zależności od źródła.

Wśród najbardziej znanych znalazły się ośrodki:

Arłamów - luksusowy ośrodek wczasowy, przekształcony w miejsce dla internowanych prominentów i działaczy opozycji. To tam trafił m.in. przywódca opozycji, po jakimś czasie zwolniony z innych ośrodków. Osobny, lepszy status miał np. Lech Wałęsa.

Gołdap - ośrodek szczególnie dla kobiet. W latach 1981-1982 przetrzymywano tam blisko 400 internowanych pań, w tym znane działaczki opozycyjne. Warunki miały być "relatywnie lepsze".

Jaworze i Głębokie - kolejne ośrodki, często urządzone w ośrodkach wczasowo-rekreacyjnych, stanowiły "miękką" część systemu internowań. Internowani tam mieli relatywnie lepsze warunki, jak np. wieloosobowe pokoje, dostęp do sanitariatów, możliwość poruszania się po obiekcie. Wśród nich byli znani intelektualiści, działacze opozycji, politycy.

Oprócz wyżej wymienionych, ośrodki powstały w wielu zakładach karnych, aresztach śledczych, czyli miejscach dotychczas pełniących funkcję więzienną. Dla części internowanych ten wybór oznaczał niestety dramatycznie gorsze warunki - zimne, brudne cele, zniszczone sanitariaty, słabe wyżywienie. To one były prawdziwym obliczem szykan i represji.

W praktyce każdy ośrodek miał własny reżim. Decydujący głos należał do lokalnych komendantów oraz funkcjonariuszy służb (głównie SB i Służby Więziennej).

Wiele internowanych wspomina, że pierwsze dni (zwłaszcza noc z 12 na 13 grudnia 1981 roku) były chaotyczne. Funkcjonariusze czasami nie wiedzieli, jak traktować osoby, które trafiały do ośrodków, bo nie były skazane, a więc formalnie nie były więźniami.

W typowych ośrodkach z pawilonami więziennymi panował rygor. Ciasne, często przepełnione cele, zimne, zaniedbane sanitariaty, ubogie wyżywienie, brak intymności, restrykcje dotyczące poruszania się, ograniczona korespondencja, często cenzurowana lub wręcz uniemożliwiona. Dla wielu to był szok, zwłaszcza dla tych, którzy wcześniej nigdy nie mieli do czynienia z więzieniem.

W ośrodkach "wczasowych" jak wspomniane wcześniej: Arłamów, Gołdap, Jaworze czy Głębokie, warunki były nieporównywalnie lepsze. Internowani mieli względnie godne zakwaterowanie, dostęp do sanitariatów, a czasem nawet swobodę poruszania się w obrębie obiektu. W niektórych przypadkach mogli kontaktować się z rodziną, czytać (ale pod nadzorem) i choć byli odizolowani, życie miało tam coś z "codzienności".

Jednym z celów internowania była nie tylko izolacja, ale i złamanie oporu. Reżim próbował wymusić lojalność, zmusić do milczenia, zastraszyć. W niektórych ośrodkach prowadzono tzw. rozmowy ostrzegawcze, czyli formę psychicznej presji. Osoby, które odmawiały podpisania deklaracji lojalności, mogły być ponownie osadzone lub poddane surowszym restrykcjom.

Z czasem, gdy część internowanych opuszczała ośrodki (zwłaszcza kobiety; jak choćby 22 lipca 1982 r., gdy wypuszczono wszystkie internowane kobiety) część instytucji zamykano, a liczba ośrodków malała.

Internowania były centralnym elementem represji wprowadzonych przez władze PRL pod pretekstem zagrożenia porządku publicznego. Miały na celu przede wszystkim rozbicie struktur niezależnej opozycji, w tym szczególnie NSZZ "Solidarność", ale też zastraszenie społeczeństwa i pokaz siły.

Uderzono w osoby o różnym statusie. Od działaczy związkowych, przez robotników i pracowników umysłowych, po studentów, intelektualistów, dziennikarzy. Internowano także dawnych prominentów partii, jak np. Edwarda Gierka, Piotra Jaroszewicza, Edwarda Babiucha, co miało w propagandowym wymiarze pokazać, że żaden "czynnik" nie jest bezpieczny.

Internowania to był ogromny koszt także dla samych internowanych. Utrata wolności, oderwanie od rodziny, pracy, codziennych obowiązków. W wielu przypadkach trwałe piętno, trauma, izolacja, brak sprawiedliwości. Poza tym, jakkolwiek reżim z czasem ograniczał liczbę ośrodków, fakt internowania często przekreślał studia czy możliwość kariery.

Ośrodki internowania w okresie stanu wojennego to jeden z najbardziej dramatycznych symboli represji politycznej w PRL. To dzięki nim władza próbowała natychmiast zdusić opór, dobitnie pokazać, że kto myśli inaczej, ten traci wolność. I koniec, kropka.

Jednocześnie, patrząc z dzisiejszej perspektywy, warto zauważyć, że wielu z internowanych (mimo traumatycznego doświadczenia) po zwolnieniu wróciło do aktywności opozycyjnej, do życia społecznego, często stało się potem świadkami i budowniczymi transformacji. Internowania, zamiast złamać ducha w wielu przypadkach go wzmocniły, utwierdziły w przekonaniu, że walka o wolność ma sens.

Media były pierwszym celem władz komunistycznych podczas stanu wojennego. To właśnie do rozgłośni radiowych i oddziałów telewizyjnych najpierw wkroczyło wojsko i Służba Bezpieczeństwa. Wiadome było, że od pierwszego dnia stanu wojennego przekaz miał być podporządkowany władzy w telewizji prasie i radiu.

Działacze opozycyjni, ale i zwykli ludzie nie mieli jednak zamiaru się poddawać i wytoczyli komunistycznej władzy wojnę medialną. Jedna z "najkrwawszych" batalii odbywała się w eterze, gdzie ogromny aparat państwa i służb przez miesiące próbował zwalczyć opozycjonistów, którzy szybko zaczęli nadawać przekaz inny niż "jedyny słuszny". Była to historia o pirackim radiu, który rzucił wyzwanie całej władzy.

Już 14 grudnia podczas strajku w Hucie im. Lenina w Krakowie mieszkańcy 5 kilometrów od mogli usłyszeć hasło "Tu Radio Wolna Huta". Był to sygnał niewielkiej rozgłośni nadającej na paśmie UKF na częstotliwości 66,5 Mhz, która informowała o wydarzeniach z huty oraz grała pieśni patriotyczne.

12 kwietnia 1982 roku o godzinie 21.00 z dachu budynku przy ul. Grójeckiej 19/25 w Warszawie nadana została pierwsza audycja "Radia S", które potem nazywane było Radiem Solidarność. Rozpoczęło to ogólnokrajowy fenomen "radiowego piractwa" w kraju, gdzie fale transmisyjne zaczęły być wykorzystywane jako symbol oporu wobec władzy. Nie istniała żadna ogólnopolska organizacja o nazwie "Radio Solidarność", jednak poszczególne grupki nielegalnych radiowców w Warszawie, Poznaniu, Krakowie czy Świdniku, łączyła idea podawania przekazu innego niż ten z Wojskowej Rady Ocalenia Narodowego. Pirackie rozgłośnie opozycyjne prowadziły np. audycje o ważnych rocznicach czy pomijanych wydarzeniach, chociażby pojmania ks. Jerzego Popiełuszki

Praktycznie każda z pirackich radiostacji podczas stanu wojennego charakteryzowała się prowizorycznym charakterem. Były to niewielkie stacje, zbudowane na własnym sprzęcie, skrzętnie poukrywane w najróżniejszych miejscach. Ich twórcami byli często lokalni technicy czy krótkofalowcy-amatorzy.

Takie radiostacje nadawały na falach krótkich, najczęściej UKF, mając zasięg do kilku kilometrów. Nadajniki były umieszczane na dachach budynków, a często nawet ukrywane w kominach czy stropach. Niekiedy chowano je w różnych częściach dzielnicy, aby miały większy zasięg.

Twórcy takich stacji dobrze wiedzieli też, że służby po odkryciu sygnału będą tropić jego źródło. Toteż audycje trwały do kilku minut i w razie potrzeby same radiostacje były przenoszone w inne miejsce. Ze względu na partyzanckie warunki działania takie pirackie radio było bardziej wyrazem oporu wobec władzy, a niekoniecznie alternatywnym źródłem informacji. Ostatecznie dostęp do nich nie był tak powszechny, gdyż wymagał nie tylko znajomości momentu nadawania, ale także odpowiednio dostrojonego sprzętu do odbierania sygnału, co nie było tak oczywiste.

---

Jednym ze sposobów rozprowadzania informacji o działaniu rozgłośni stanu wojennego były ulotki, na których zapisywano czas zbliżających się audycji i zarys poruszanego na nich tematuStanisław SkowronWikimedia Commons

---

Warto dodać, że niektóre stacje potrafiły nadawać także w paśmie telewizyjnym. Dzięki temu mogły wyświetlać niektóre informacje na telewizorach w zasięgu nadajników. Wykorzystywano to np. do wyświetlania różnych wiadomości podczas codziennych transmisji Dziennika Telewizyjnego.

Środowisko tej radiowej partyzantki narzucała sama władza, która miała dostęp do nieproporcjonalnie większych zasobów i duże doświadczenie w zwalczaniu niechcianych audycji. Zajmowało się tym m.in. Biuro Radio Kontrwywiadu Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, które powstało w 1973 roku. Na początku lat 80. zostało rozszerzone i zdobyło szereg dodatkowych kompetencji w celu inwigilacji. Funkcjonariusze byli wyspecjalizowani w radionamierzaniu i zagłuszaniu sygnałów. W otwartej "wojnie w eterze" opozycjoniści nie mieliby więc żadnych szans. Jednak inaczej wyglądało to w momencie walki partyzanckiej.

Problemem dla aparatu bezpieczeństwa była dość niewielka skala i wspomnienia mobilność takich stacji. Nie nadawały regularnie, więc istotne było ciągłe nasłuchiwanie i wyłapywanie sygnałów, które mogły nosić znamiona nielegalnej radiostacji opozycji. Ze względu na mnogość anten i radiostacji, krótkiego czasu nadawania i szybkości przemieszczania przypominało to próbę znalezienia igły w stogu siana.

Władza do wyszukiwania takich radiostacji zaczęła nawet używać mobilnych jednostek namierzania, które znajdowały się w milicyjnych furgonetkach. Niemniej twórcy pirackich stacji odpowiadali dodatkową kreatywnością. Chociażby audycje zaczęto prowadzić z wykorzystaniem kilku stacji, gdzie każda nadawała na kilkadziesiąt sekund w specjalnych odstępach. Był to nieustanny wyścig zbrojeń. O tym, jak trudno było znajdować nadajniki pirackich radiostacji opozycyjnych, może świadczyć operacja SB Świdniku o kryptonimie "Nadajnik", gdzie rozbicie komórki radia "S" trwało ponad półtora roku. Było to jednak chwilowe zwycięstwo władzy, gdyż kilka miesięcy później opozycjoniści...zdobyli nowy nadajnik.

Pirackie rozgłośnie nie były domeną tylko stanu wojennego. Nadawały prawie przez całe lata 80. Co ciekawe boom pirackiego radia w Polsce nastąpił po zmianach władzy i uwolnieniu wielu pasm radiowych w całym kraju. W wielu przypadkach tworzone były przez osoby, które "robiły radio" jeszcze w czasach PRL-u.

Co ciekawe niektóre z tych pirackich stacji, które zaczynały jako prowizoryczne radia tworzone w partyzanckich warunkach, były kuźniami dla osób, które w późniejszych latach tworzyły ogromne korporacje medialne. Chociażby w Radiu Solidarność, spadkobiercy Radia Wolny Kraków działał Stanisław Tyczyński - założyciel Radia RMF FM.

Współczesne fake newsy kojarzymy z mediami społecznościowymi, algorytmami, szybkim obiegiem informacji i wzajemnym nakręcaniem emocji. To zjawisko, które rozwija się błyskawicznie. Fałszywa wiadomość potrafi w ciągu kilku minut dotrzeć do milionów osób, a jej odkręcanie zajmuje wielokrotnie więcej czasu. Fake news działa, bo łączy prosty przekaz z silnymi emocjami - strachem, oburzeniem, poczuciem zagrożenia. Mylimy się jednak, jeśli uznajemy je wyłącznie za produkt naszej nowej ery cyfrowej. Dezinformacja istniała na długo przed internetem i wcale nie potrzebowała technologii, żeby wpływać na zbiorowe wyobrażenia.

Jeszcze zanim wirtualny świat stworzył swoje algorytmy, propaganda w świecie analogowym potrafiła wykorzystywać podobne mechanizmy. Operowała konkretną narracją, selekcją faktów, kreowaniem wroga i emocjonalnym tonem przekazu.

Jednym z bardziej drastycznych przykładów takiej analogowej machiny fake newsów był stan wojenny w Polsce, wprowadzony 13 grudnia 1981 roku. To był czas, w którym cała informacyjna rzeczywistość została podporządkowana jednemu celowi - utrzymaniu pełnej kontroli nad społeczeństwem.

---

Afisz a apelem gen. Wojciecha Jaruzelskiego; 18 grudnia 1981 r.Bogdan SarwińskiEast News

---

W nocy z 12 na 13 grudnia generał Wojciech Jaruzelski ogłosił wprowadzenie stanu wojennego. Telewizja i radio nadawały odezwy władzy, a jeszcze przed świtem Polacy dowiedzieli się o ograniczeniu swobód obywatelskich, blokadach ulic, internowaniach działaczy "Solidarności" i wprowadzeniu wojsk na ulice. Razem restrykcjami fizycznymi przyszła także blokada informacyjna. Władze doskonale rozumiały, że jeśli chcą usprawiedliwić tak drastyczne działania, muszą stworzyć jednolitą narrację i natychmiast zatrzymać wszystkie inne głosy.

---

14 grudnia 1981 r., stan wojenny. Dziennik Telewizyjny podaje informacje o kontrrewolucji przygotowywanej przez "Solidarność"Bogdan SarwińskiEast News

---

Już pierwszego dnia kontrola nad mediami była niemal całkowita. Redakcje obsadzono przedstawicielami wojska i funkcjonariuszami, studia telewizyjne pracowały pod nadzorem, a telewizja zaczęła nadawać niemal bez przerwy. Prezenterzy pojawiali się w mundurach, co miało symbolicznie podkreślać, że przekaz pochodzi bezpośrednio "z państwa". Najważniejsze media (Trybuna Ludu, Dziennik Telewizyjny, Polskie Radio) stały się narzędziem kontroli zbiorowej percepcji.

---

14 grudnia 1981 r. Major WP w Dzienniku TelewizyjnymBogdan SarwińskiEast News

---

Propaganda tamtych dni była zaprojektowana tak, by nikt nie wątpił w "konieczność" wprowadzenia stanu wojennego. W oficjalnych przemówieniach dominował język zagrożenia i katastrofy. W słynnym wystąpieniu Jaruzelskiego, wielokrotnie cytowanym w prasie i radiu, padły słowa:

Tak budowano przekonanie, że Polska stoi na krawędzi rozpadu. Jednocześnie konsekwentnie kreślono portret opozycji jako grupy nieodpowiedzialnych radykałów, którzy mieli sprowadzić państwo na skraj katastrofy. Z relacji znikały informacje o brutalnych pacyfikacjach strajków, o śmierci górników z kopalni "Wujek", o represjach wobec tysięcy internowanych. Fałszowano kontekst i proporcje, podkreślając jedynie to, co wzmacniało oficjalną narrację, czyli rzekomy chaos gospodarczy, anarchię i moralny rozkład.

Mechanizm był prosty, ale do bólu skuteczny. Jeśli w mediach nie ma alternatywy, jeśli odbiorca nie ma żadnego innego punktu odniesienia, propagandowy przekaz zaczyna tworzyć nową "prawdę" i kreuje rzeczywistość.

Różnica między współczesnymi fake newsami a propagandą stanu wojennego polegała przede wszystkim na skali kontroli. Dzisiejsze fałszywe treści krążą w obiegu, który jest chaotyczny i nie w pełni kontrolowany (o ile w ogóle możemy mówić o kontroli w przypadku viralowych treści). W latach 80. XX w. propaganda miała charakter systemowy i pełny monopol medialny. Nie chodziło o rywalizację poglądów, ale o całkowite zduszenie informacji, które nie zgadzały się z linią partii.

Prasa niezależna została wyłączona lub znacząco ograniczona. Radio i telewizja nadawały wyłącznie oficjalne komunikaty. Jak się zastanowimy, to wręcz przerażające, ile ludzi nie miało szansy na weryfikację faktów, ile polegało na tym, co słyszeli w mediach kontrolowanych przez władzę. Strach potęgował podatność na manipulacje, a emocjonalny ton narracji sprawiał, że nawet absurdalne uzasadnienia mogły wydawać się przekonujące.

Propaganda działała więc nie tylko poprzez fałsz, ale też przez zaniechanie... przez milczenie o tych rzeczach najważniejszych, przez wymazanie istotnych wydarzeń z publicznej świadomości. Mechanizm ten (choć z dzisiejszego punktu widzenia prosty, wręcz prymitywny) wywoływał trwałe skutki społeczne. Tworzył informacyjną bańkę, z której nie dało się wyjść, i zmieniał sposób myślenia o kraju, władzy oraz przeciwnikach politycznych.

---

Media były podporządkowane przekazowi władzyBogdan SarwińskiEast News

---

Choć od wprowadzenia stanu wojennego minęły dekady, jego informacyjna konsekwencja wciąż rezonuje w pamięci społecznej. Wiele osób latami wierzyło w mit o "mniejszym złu", w narrację, że stan wojenny był jedyną możliwą odpowiedzią na kryzys. Ale taki sposób rozumienia historii nie wziął się z naturalnej refleksji, własnych obserwacji, ale tego, że przez długi czas to właśnie propaganda kształtowała przekaz. Dopiero po transformacji zaczęły pojawiać się alternatywne głosy i zaczęły wychodzić na wierz ówczesne dokumenty.

Historia stanu wojennego czasów PRL-u, nawet dla osób urodzonych już pod koniec lat 80. XX w. i później (czyli tych, którzy nie mają prawa pamiętać nawet strzępków tych wydarzeń) powinna być ważnym ostrzeżeniem. Pokazuje, że fałszywe treści nie rodzą się wyłącznie we współczesnym cyfrowym chaosie. Mogą być groźnym narzędziem w użytku tego, kto przejmie kontrolę nad przepływem informacji. A w obecnej sytuacji społecznej, geopolitycznej, to temat niezwykle aktualny.

Stan wojenny udowadnia, że propaganda (i to niezależnie od epoki) działa na najbardziej wrażliwych obszarach. Na emocjach, lękach i pragnieniu bezpieczeństwa. Analogowe fake newsy wykorzystywały mechanizmy, które dziś działają w internecie, chociaż ich środowisko było zupełnie inne. Wspólny pozostaje jednak efekt - zniekształcony obraz rzeczywistości.

Ostatnio słuchając wiadomości radiowych jadąc samochodem, usłyszałem o badaniu społeczeństwa, w którym wyszło, że Polacy charakteryzują wyjątkowo wysokim poziomem braku zaufania. Że gorzej jest już tylko w krajach ogarniętych wojną domową. I choć tamta informacja dotyczyła nepotyzmu, to niestety pokazuje jeszcze coś innego. Że jako społeczeństwo żywiąc... strach?... niechęć?... albo inne negatywne emocje do innych, możemy być bardziej podatni na manipulacyjne fake newsy. Także te dotyczące naszej najnowszej historii, która bywa zaciągana do walki w sporach politycznych. Ale to już temat na inny artykuł.