Kluczowym etapem misji Artemis II był siedmiogodzinny przelot wokół Księżyca, który odbył się 6 kwietnia 2026 roku. W jego trakcie statek kosmiczny Orion znalazł się po niewidocznej stronie globu, co oznaczało całkowitą utratę łączności z Ziemią na około 40 minut, ale to właśnie wtedy astronauci wykonali też jedne z najważniejszych zdjęć. Co więcej, Reid Wiseman, Victor Glover, Christina Koch i Jeremy Hansen obserwowali powierzchnię, do której nie zbliżył się wcześniej żaden człowiek.

Statek zbliżył się do Księżyca na 6545 kilometrów, by chwilę później oddalić się na rekordowe ponad 406 tysięcy kilometrów od Ziemi - dalej niż jakakolwiek załogowa misja w historii. W tym czasie załoga była świadkiem wielu unikatowych kosmicznych spektakli, w tym niemal godzinnego całkowitego zaćmienia Słońca - zjawiska obserwowanego z zupełnie innej perspektywy niż na Ziemi, a także uderzeń sześciu meteoroidów w powierzchnię Księżyca.

---

Zdjęcie zatytułowane "The Edge of Two Worlds"NASA domena publiczna

---

---

Zdjęcie "A New View of the Moon"NASA domena publiczna

---

---

Zaćmienie Słońca widoczne dla załogi misji Artemis II. Błyszczący obiekt z lewej strony to WenusNASA domena publiczna

---

Takie obserwacje są niezwykle rzadkie i mogą dostarczyć cennych danych o współczesnej aktywności bombardowania jego powierzchni. Dodatkowo uchwycono spektakularne obrazy Ziemi "zachodzącej" i "wschodzącej" nad krawędzią Księżyca - to widoki, które do tej pory były zarezerwowane głównie dla sond bezzałogowych.

Zdjęcia wykonane podczas misji pokazują coś, co od lat intryguje naukowców. Niewidoczna strona Księżyca wygląda zupełnie inaczej niż ta zwrócona ku Ziemi, jest znacznie bardziej "poszarpana", pełna kraterów i niemal pozbawiona rozległych równin bazaltowych. Dla porównania widoczna strona to w dużej mierze gładkie, ciemne morza powstałe w wyniku dawnych erupcji wulkanicznych - po drugiej stronie takich struktur niemal nie ma.

To właśnie dlatego każdy nowy zestaw danych jest na wagę złota, a jak podkreśla NASA, załoga udokumentowała kratery, stare potoki lawy i pęknięcia powierzchni, które mogą pomóc odtworzyć geologiczną historię Księżyca.

---

Zbliżenie na krater Wawiłowa na krawędzi starszego i większego basenu Hertzsprunga wykonane przez załogę Artemis IINASA domena publiczna

---

---

Załoga misji Artemis II uchwyciła ponad dwie trzecie jego tarczy, ukazując szczegółowe struktury widocznej strony. W tym krater uderzeniowy Orientale, o średnicy ok. 965 km, który znajduje się na granicy między stroną widoczną i niewidocznąNASA domena publiczna

---

I choć największe emocje związane z obserwacjami są już za załogą, misja wciąż się nie zakończyła. Statek Orion jest obecnie w drodze powrotnej na Ziemię, a wodowanie zaplanowano na 11 kwietnia.

To właśnie ten etap może być najniebezpieczniejszy, wejście w atmosferę z ogromną prędkością i precyzyjne lądowanie w Oceanie Spokojnym zawsze stanowi jedno z największych wyzwań.

Artemis II to jednak dopiero początek, już teraz planowane są kolejne etapy programu, w tym Artemis III, który ma przetestować kluczowe manewry na orbicie okołoziemskiej oraz Artemis IV, zakładający załogowe lądowanie w rejonie południowego bieguna Księżyca.

To moment, na który czekano od dekad. W poniedziałek, 6 kwietnia 2026 roku, czteroosobowa załoga misji Artemis II oddaliła się od Ziemi na rekordową odległość 400 171 kilometrów, bijąc wynik misji Apollo 13 z 1970 roku. Kilka godzin później osiągnięto maksimum - około 406 600 kilometrów (252 756 mil) od naszej planety. To najdalszy lot człowieka w kosmos w historii.

Na pokładzie statku Orion znajdują się amerykańscy astronauci Reid Wiseman, Victor Glover i Christina Koch oraz Kanadyjczyk Jeremy Hansen. Misja wystartowała 1 kwietnia z Florydy, a już sześć dni później przeszła do historii. Co ważne, to dopiero połowa ich podróży - statek zawraca i zmierza z powrotem na Ziemię.

Artemis II to pierwsza załogowa misja wokół Księżyca od czasu Apollo 17 w 1972 roku. Przelot w pobliżu Srebrnego Globu trwał około siedmiu godzin. Astronauci znaleźli się w odległości około 6545 kilometrów od jego powierzchni i jako pierwsi od ponad pół wieku zobaczyli na własne oczy niektóre obszary niewidocznej z Ziemi strony Księżyca.

W trakcie lotu doszło też do planowanej 40-minutowej utraty łączności, gdy Księżyc zasłonił sygnał radiowy. To moment, który od lat jest częścią scenariuszy takich misji. Po wyjściu zza tarczy Księżyca Orion szybko odzyskał kontakt z centrum kontroli lotów.

---

Na żywo widać wschód Ziemi po tym, jak statek kosmiczny Orion wyłonił się zza Księżyca podczas przelotu Artemis II obok Księżyca.NASA domena publiczna

---

---

Załoga Artemis II wzięła udział w rozmowie na żywo z prezydentem Donaldem J. Trumpem po historycznym przelocie obok Księżyca podczas szóstego dnia lotu.NASA domena publiczna

---

Po ogłoszeniu rekordu głos zabrał Jeremy Hansen. Jego słowa były jednymi z najbardziej emocjonalnych momentów misji.

- Z kabiny statku Integrity, gdy przekraczamy największą odległość, jaką kiedykolwiek osiągnęli ludzie od planety Ziemia, robimy to, oddając hołd niezwykłym wysiłkom i osiągnięciom naszych poprzedników w eksploracji kosmosu. Będziemy kontynuować naszą podróż jeszcze dalej w przestrzeń, zanim Matka Ziemia przyciągnie nas z powrotem do wszystkiego, co jest nam drogie. Ale przede wszystkim chcemy wykorzystać ten moment, aby rzucić wyzwanie temu i kolejnemu pokoleniu - żeby ten rekord nie przetrwał długo - wygłosił Hansen.

---

W stronę Księżyca. Misja Artemis II i nasz naturalny satelita

Podczas przelotu załoga fotografowała kratery, dawne pola lawowe i pęknięcia powierzchni Księżyca. Astronauci obserwowali też rzadkie zjawiska, w tym "zachód Ziemi" za horyzontem Księżyca oraz niemal godzinne zaćmienie Słońca. Zarejestrowali również sześć błysków po uderzeniach meteoroidów.

Misja zakończy się 10 kwietnia wodowaniem na Pacyfiku. Zebrane dane posłużą kolejnym wyprawom programu Artemis, który ma doprowadzić do stałej obecności człowieka na Księżycu.

I jeszcze drobny opis zdjęcia głównego, bo przy takiej okazji nie wypada go zostawić z takim skromnym podpisem (zamieszczam je jeszcze raz, żebyście nie musieli przesuwać tekstu).

---

Artemis II pobił rekord najdalszego lotu człowiekaNASA domena publiczna

---

Na tym w pełni oświetlonym zdjęciu Księżyca, widoczna strona (półkula, którą widzimy z Ziemi) jest widoczna po prawej stronie. Można ją rozpoznać po ciemnych plamach pokrywających jej powierzchnię. Są to dawne strumienie lawy z wczesnego okresu aktywności wulkanicznej Księżyca. Duży krater na zachód od strumieni lawy to basen Orientale, krater o szerokości prawie 600 mil, który rozciąga się na bliższej i dalszej stronie Księżyca. Lewa połowa basenu Orientale nie jest widoczna z Ziemi, ale na tym zdjęciu mamy pełny widok krateru. Wszystko po lewej stronie krateru to niewidoczna strona, półkula, której nie widzimy z Ziemi, ponieważ Księżyc obraca się wokół własnej osi z taką samą prędkością, z jaką krąży wokół nas.

Źródło: NASA

Virgin Galactic to przedsiębiorstwo należące do Richarda Bransona, założone w 2004 roku. Firma specjalizuje się m.in. w suborbitalnych lotach kosmicznych, realizacji naukowych misji badawczych oraz wynoszeniu na orbitę niewielkich satelitów.

Największe zainteresowanie budzi jednak możliwość udziału w "ogólnodostępnych" lotach kosmicznych - na liście oczekujących na taką podróż od razu znalazły się setki osób. W 2021 roku sam Richard Branson poleciał na granicę kosmosu jako astronauta nr 001 i pierwszy turysta swojej firmy. Niedługo później zrealizowano pierwsze komercyjne loty z udziałem prywatnych pasażerów.

W 2024 roku przedsiębiorstwo wstrzymało działalność turystyczną. Skoncentrowano się wówczas na opracowaniu nowej generacji statków kosmicznych "Delta" z myślą o zrewolucjonizowaniu turystyki kosmicznej. Teraz, po ok. dwuletniej przerwie, Virgin Galactic ponownie rozpoczyna sprzedaż biletów na loty dla kosmicznych turystów.

Cena jednego miejsca na podróż z Virgin Galactic wynosi obecnie 750 000 dolarów, a liczba biletów jest ograniczona.

Dyrektor generalny firmy Michael Colglazier ogłosił podczas konferencji, że firma planuje zaoferować kilkadziesiąt miejsc na 90-minutowe suborbitalne loty turystyczne na pokładzie swojego statku kosmicznego SpaceShip, począwszy od końca 2026 roku lub początku 2027 roku.

- Udostępniliśmy limitowaną pulę 50 miejsc na loty kosmiczne, z których każde kosztuje 750 000 dolarów. Loty te zostaną wpisane do naszego harmonogramu zaraz po tym, jak odbędą się wyprawy obecnych członków naszej pionierskiej społeczności astronautów, z których wielu czeka na swój lot kosmiczny już od kilku lat - powiedział Colglazier.

---

W 2021 r. Virgin Galactic przeprowadziło pierwszy lot z załogą "kosmicznych turystów" - udział w locie wziął właściciel firmy, Richard Branson.Virgin Galacticmateriały prasowe

---

Firma planuje wykonywać około czterech lotów kosmicznych miesięcznie, by z czasem zwiększyć tę liczbę do ośmiu, a następnie do dziesięciu lotów na miesiąc. 750 tys. dolarów za bilet jest "okazyjne" - cena ma wzrosnąć.

- Oczekujemy, że nasze ceny będą stopniowo rosły w perspektywie krótkoterminowej i średnioterminowej, a gdy tylko zakończy się pierwsza transza rezerwacji lotów kosmicznych, planujemy zakończyć sprzedaż na poziomie 750 000 dolarów - zaznaczył Colglazier.

Virgin Galactic jest obecnie jedyną taką opcją dostępną dla osób prywatnych, pragnących zrealizować marzenia o suborbitalnej podróży.

Blue Origin, przedsiębiorstwo przemysłu kosmicznego założone przez Jeffa Bezosa, największy rywal Virgin Galactic, ogłosiło bowiem przerwę w realizacji prywatnych lotów. Przedstawiciele Blue Origin informowali w styczniu br. o co najmniej dwuletnim zawieszeniu oferty kosmicznej turystyki, by skupić się na innych projektach, m.in. dotyczących powrotu człowieka na Księżyc.

Jak podaje The Independent, należąca do Elona Muska firma SpaceX również stopuje z kosmiczną turystyką i skupia się obecnie na innych projektach.

Około godz. 19:57 czasu polskiego kapsuła Orion misji Artemis II pobiła rekord misji Apollo 13 z 15 lipca 1970 roku, czyli największej odległości od Ziemi na jaką dotarł człowiek, przekraczając dystans 400 171 kilometrów.

Około 20:45 czasu polskiego rozpoczął się najważniejszy etap misji Artemis II - przelot nad Księżycem. W ciągu parku godzin czteroosobowa załoga astronautów będzie wykonywać zdjęcia i raporty z obserwacji odległej strony Księżyca - jako pierwsi ludzie w historii. Zobaczą struktury, jakich jeszcze nie widział człowiek.

---

Niewidoczna strona Księżyca w obiektywie zewnętrznej kamery kapsuły OrionNASA

---

Około godziny 0:45 już 7 kwietnia nastąpi tymczasowe utracenie łączności z załogą. O 1:02 Orion osiągnie najbliższy dystans do powierzchni Księżyca. O 1:07 planowane jest osiągnięcie odległości największego oddalenia kapsuły od Ziemi i ustalenie tym nowego rekordu - około 406 778 kilometrów.

Przywrócenie łączności z załogą Oriona planowane jest na godzinę 1:25. O 2:35 kapsuła wejdzie w strefę zaćmienia Słońca przez Księżyc, która potrwa do godz. 3.32 po czym zakończy się najważniejszy czas obserwacji. Po tym sporządzone materiały i zdjęcia zostaną omówione z naukowcami NASA.

---

Zdjęcie zrobione przez załogę kapsuły Orion niedługo przed rozpoczęciem obserwacji Księżyca. Lewa połowa Orientale nie jest widoczna z ZiemiNASA

---

Artemis II to drugi etap programu Artemis. Pierwsza misja, Artemis I, była bezzałogowym lotem testowym w 2022 roku. Teraz NASA sprawdza, jak statek Orion i rakieta Space Launch System zachowują się w realnych warunkach z astronautami na pokładzie. To kluczowy krok, bo kolejne misje mają na celu doprowadzić do stałej obecności człowieka na Księżycu, a w dalszej perspektywie do lotów na Marsa.

Zakończenie misji Artemis II powodzeniem pozwoli na realizację Artemis III w 2027 roku. Wtedy astronauci mają polecieć w kierunku Księżyca i przygotować się do lądowania z wykorzystaniem komercyjnych lądowników. Artemis IV, planowany na 2028 rok, ma już obejmować załogowe lądowanie w rejonie południowego bieguna Księżyca.

Astronomowie rozwiązali zagadkę niezwykłego zjawiska, które przez długi czas pozostawało niewyjaśnione. Chodzi o gwiazdę, która nagle niemal całkowicie straciła swój blask - i to na blisko 200 dni. ASASSN-24fw znajduje się 3200 lat świetlnych od nas i dekadami nie wyróżniała się niczym szczególnym, aż pod koniec 2024 roku przygasła do zaledwie 3 procent swojej normalnej jasności. Spadek był ekstremalny.

Początkowo naukowcy nie byli pewni, co mogło spowodować tak dramatyczne przyciemnienie. Gwiazdy potrafią zmieniać swoją jasność, ale aż tak duże i długotrwałe spadki są niezwykle rzadkie. Z czasem jednak pojawiła się najbardziej prawdopodobna hipoteza.

Za całe zjawisko odpowiada najpewniej ogromny obiekt krążący wokół gwiazdy. Może to być brązowy karzeł albo planeta o masie znacznie większej niż Jowisz. Jednak kluczowy nie jest sam obiekt, lecz to, co go otacza.

Według badaczy ciało to posiada gigantyczny system pierścieni, który można porównać do kosmicznego dysku. Gdy znalazł się on na linii między gwiazdą a Ziemią, zasłonił niemal całe jej światło. Struktura ta przypomina ogromny latający spodek, złożony z pyłu i gazu. Jest tak rozległa, że bez problemu może przyćmić swoją gwiazdę niemal całkowicie. Rozciąga się na około 0,17 jednostek astronomicznych, co jest porównywalne z połową odległości między Słońcem a Merkurym.

---

Wizja artystyczna gwiazdy ASASSN-24fw po zaćmieniuS. Shah i wsp. (CC BY 4.0)materiał zewnętrzny

---

Takie ustawienie obiektów w przestrzeni jest wyjątkowo rzadkie, dlatego astronomowie uznają to odkrycie za niezwykle cenne. Dzięki niemu mogą badać systemy pierścieni na skalę planetarną, poza naszym kosmicznym sąsiedztwem.

Obserwacje tego typu pomagają lepiej zrozumieć, jak powstają planety i ich otoczenie, a także jak mogą wyglądać egzotyczne układy planetarne w innych częściach galaktyki.

Zespół badaczy chce teraz zmierzyć temperaturę, status ewolucyjny, skład chemiczny i wiek gwiazdy, która uległa przyćmieniu.

Naukowcy spodziewają się, że gwiazda ta znów przygaśnie za około 42-43 lata. Wówczas będzie można przeprowadzić dalsze analizy, które pozwolą dowiedzieć się więcej o tym fascynującym systemie.

Choć zagadka została w dużej mierze rozwiązana, to samo zjawisko pokazuje, jak wiele jeszcze nie wiemy o Wszechświecie.

Dziś w wielkanocny poniedziałek około godziny 6:41 7 czasu polskiego kapsuła Orion weszła w strefę wpływu grawitacyjnego Księżyca. Oznacza to, że bardziej odczuwa przyciąganie naturalnego satelity niż naszej rodzimej planety.

O 19.56 czasu polskiego Orion pobije rekord misji Apollo 13 z 1970 roku, największej odległości człowieka od Ziemi - 400 171 km. Ostatecznie kapsuła zbliży się na odległość 6550 kilometrów od Księżyca, będąc 406 778 kilometrów od Ziemi.

Około godziny 20:45 czasu polskiego NASA przewiduje rozpoczęcie najważniejszego etapu misji Artemis II, czyli przelotu kapsuły Orion bezpośrednio nad Księżycem, przede wszystkim jego niewidoczną stroną. Astronauci misji - Reid Wiseman, Victor Glover, Christina Koch i Jeremy Hansen - będą pierwszymi ludźmi w historii, który bezpośrednio spojrzą na niezbadaną część Księżyca. Około godziny 0:45 już 7 kwietnia nastąpi tymczasowe utracenie łączności z załogą. O 1:07 planowane jest osiągnięcie odległości największego oddalenia Oriona od Ziemi. O 1:25 przewidywane jest wznowienie łączności z załogą, gdy kapsuła wyłoni się zza Księżyca.

---

Nowe zdjęcie z misji Artemis II na którym widać nowym zdjęciu po prawej stronie widać po lewej stronie niewidoczną stronę Księżycanasaimages/NASAmateriał zewnętrzny

---

Podczas przelotu astronauci będą mogli obserwować jednocześnie Ziemię i Księżyc, a nawet zaćmienie Słońca, podczas którego gwiazda z perspektywy kapsuły zniknie za Księżycem. Podczas przelotu nad naszym satelitą zadaniem astronautów będzie obserwacja i robienie fotografii powierzchni niewidocznej strony Księżyca. O tym co czeka załogantów misji Artemis II w kolejnych dniach możesz przeczytać na łamach Interii GeekWeek.

Artemis II to drugi etap programu Artemis. Pierwsza misja, Artemis I, była bezzałogowym lotem testowym w 2022 roku. Teraz NASA sprawdza, jak statek Orion i rakieta Space Launch System zachowują się w realnych warunkach z astronautami na pokładzie. To kluczowy krok, bo kolejne misje mają na celu doprowadzić do stałej obecności człowieka na Księżycu, a w dalszej perspektywie do lotów na Marsa.

Zakończenie misji Artemis II powodzeniem pozwoli na realizację Artemis III w 2027 roku. Wtedy astronauci mają polecieć w kierunku Księżyca i przygotować się do lądowania z wykorzystaniem komercyjnych lądowników. Artemis IV, planowany na 2028 rok, ma już obejmować załogowe lądowanie w rejonie południowego bieguna Księżyca.

Amerykańska agencja kosmiczna NASA opublikowała serię spektakularnych zdjęć Marsa, aby uczcić ważny jubileusz jednej ze swoich sond krążących wokół Czerwonej Planety. Fotografie pokazują powierzchnię planety w niezwykłych barwach i szczegółach, odsłaniając krajobrazy, które trudno dostrzec z Ziemi.

W sierpniu 2005 roku NASA wystrzeliła sondę Mars Reconnaissance Orbiter, która rok później, 10 marca, weszła na orbitę Czerwonej Planety. Dane przesłane na Ziemię przez sondę MRO ukazały badaną planetę z niespotykanymi dotąd szczegółami i przez lata pomagały naukowcom dowiedzieć się więcej o tej fascynującej planecie.

Sonda ma m.in. poszukiwać śladów wody, która mogła występować tam zarówno w przeszłości, jak i obecnie, oraz zrozumieć, w jaki sposób zmieniła ona powierzchnię planety. Podczas swoich prac MRO odkrył oznaki, że ciekła woda może sezonowo pojawiać się na Marsie. To pomogło ocenić potencjał planety do podtrzymywania życia mikrobiologicznego. Sonda odgrywa również kluczową rolę między Ziemią a łazikami eksplorującymi powierzchnię planety. Działa jako kosmiczny przekaźnik, co pomogło już w tysiącach sesji komunikacyjnych podczas marsjańskich misji.

Chociaż prace naukowe są niezwykle istotne, najlepiej znamy tę sondę z niesamowitych zdjęć, które wykonuje ze swojej orbity na wysokości około 250-316 km.

Chociaż Mars jest badany przez sondy od ponad dwóch dekad, nowe zdjęcia wciąż zaskakują naukowców. Dzięki wysokiej rozdzielczości obrazów możliwe jest obserwowanie zmian na powierzchni planety - od przemieszczających się wydm po szczegóły geologiczne, które mogą zdradzać historię klimatu i obecności wody.

NASA zamierza korzystać z orbitera MRO tak długo, jak będzie on w dobrym stanie technicznym i nie zabraknie mu paliwa. Obecny harmonogram przewiduje, że misja potrwa przynajmniej do końca lat dwudziestych tego wieku, a możliwe, że nawet dłużej.

Określenie Robaczy Księżyc nie pochodzi z języka astronomii, lecz z tradycji ludowych Ameryki Północnej, które porządkowały rok według cyklu przyrody. W przekazach przypisywanych rdzennym społecznościom marcowa pełnia była momentem, gdy zmarznięta przez miesiące ziemia zaczynała się ogrzewać, a na jej powierzchni pojawiały się ślady aktywności bezkręgowców, przede wszystkim dżdżownic. To właśnie te pierwsze oznaki biologicznego ożywienia stały się punktem odniesienia dla nazwy, która przetrwała do czasów współczesnych.

Pełnia tego typu nie wyróżnia się kolorem ani rozmiarem, ponieważ jest to standardowa faza naszego naturalnego satelity, w której cała widoczna z ziemi półkula jest oświetlona przez Słońce.

W 2026 roku dodatkową uwagę przyciąga fakt, że tego samego dnia dochodzi do całkowitego zaćmienia Księżyca, czyli przejścia przez cień Ziemi, co w sprzyjających warunkach skutkuje ciemnoczerwonym odcieniem tarczy. Jednak z terytorium Polski zjawisko to nie będzie widoczne, ponieważ kluczowe fazy przypadną w czasie, gdy Księżyc znajduje się poniżej horyzontu.

W efekcie krajowi obserwatorzy zobaczą jasną, pełną tarczę bez etapu zaćmienia, mimo że w globalnym kalendarzu astronomicznym oba wydarzenia zapisane są pod tą samą datą.

Warto przy tej okazji zaznaczyć, że drugie zaćmienie Księżyca w 2026 roku nastąpi 28 sierpnia i będzie można go obserwować w Polsce, choć z pewnymi ograniczeniami.

Astronomiczne maksimum Robaczego Księżyca w Polsce przypada 3 marca 2026 roku o godzinie 12:37, choć w niektórych tabelach pojawia się minuta lub dwie różnicy, co wynika z odmiennych sposobów zaokrąglania danych efemerydalnych. Warto przy tym pamiętać, że ten moment oznacza dokładne ustawienie Ziemi pomiędzy Słońcem a Księżycem, a nie jedyną szansę na obserwację. Tarcza sprawia wrażenie pełnej już kilkanaście godzin wcześniej i pozostaje niemal w całości oświetlona także następnej nocy. Dla obserwatorów w Polsce kluczowe są więc wieczory 2 i 3 marca, kiedy Księżyc znajduje się nad horyzontem i można go oglądać w naturalnym, nocnym kontekście.

W Warszawie 2 marca Księżyc wschodzi około 16:08, a dzień później około 17:30, niemal równocześnie z zachodem Słońca, który 3 marca przypada około 17:18. Oznacza to, że najkorzystniejsze warunki wizualne pojawiają się krótko po zmroku, gdy tarcza unosi się nisko nad linią zabudowy i pozostaje dobrze widoczna aż do świtu, około 06:16. Warto pamiętać, że w fazie pełni Księżyc wschodzi w pobliżu zachodu Słońca i zachodzi o świcie, dlatego noc obserwacyjna jest długa, lecz jakość obrazu poprawia się wraz z jego wznoszeniem się wyżej nad horyzont. Z tego powodu spokojną i komfortową obserwację można zaplanować zarówno wieczorem 2 marca, jak i 3 marca, traktując samo południowe maksimum wyłącznie jako punkt odniesienia.

Pełnia Księżyca należy do najprostszych zjawisk możliwych do zaobserwowania gołym okiem. W tej fazie światło słoneczne pada na tarczę niemal frontalnie, przez co cienie w kraterach są krótkie, a kontrast między strukturami powierzchni wyraźnie słabszy niż podczas pierwszej czy ostatniej kwadry. Wówczas można zauważyć jasny, równomiernie oświetlony dysk z wyraźnymi plamami mórz księżycowych, ale dopiero prosta lornetka o parametrach 7×50 lub 10×50 pozwala dostrzec większe kratery i lepiej oddzielić ciemniejsze obszary od jaśniejszych wyżyn.

Istotne znaczenie ma nie tylko optyka, lecz także wybór miejsca i momentu obserwacji. Najbardziej efektowny widok pojawia się krótko po wschodzie Księżyca, gdy znajduje się nisko nad horyzontem i może zostać zestawiony z linią zabudowy, drzewami lub otwartą przestrzenią, co ułatwia orientację i buduje skalę. Przed wyjściem warto sprawdzić nie tylko prognozę zachmurzenia, lecz również obecność zamglenia i wilgotności powietrza, ponieważ cienka warstwa chmur potrafi rozproszyć światło i zamienić tarczę w jednolitą, prześwietloną plamę. Należy również unikać obserwacji nad nagrzanymi dachami i asfaltowymi powierzchniami, gdzie unoszące się masy powietrza pogarszają ostrość obrazu, szczególnie przy mocniejszym powiększeniu.

Widok pełni niemal zawsze wywołuje ten sam odruch: osoby zachwycone jasną tarczą unoszącą się nad miastem lub linią drzew sięgają po telefon, próbując natychmiast zatrzymać ten obraz w kadrze. Niestety najczęściej w galerii ląduje rozmyta, prześwietlona plama, która nie przypomina widoku z rzeczywistości. Problem nie leży w samym sprzęcie, lecz w automatyce, która traktuje nocne niebo jak ciemną scenę i próbuje je rozjaśnić, podczas gdy Księżyc w pełni jest silnie oświetlonym obiektem wymagającym krótkiego czasu ekspozycji. Aby zachować szczegóły mórz księżycowych i zarys większych kraterów, warto obniżyć ekspozycję, a w aparacie z trybem ręcznym ustawić parametry zbliżone do ISO 100, przysłony f/8 do f/11 oraz czasu w przedziale około 1/125 do 1/250 sekundy, a następnie skontrolować histogram i skorygować ustawienia zależnie od przejrzystości powietrza.

Kolejnym wyzwaniem jest stabilność i kompozycja, szczególnie gdy w kadrze ma się znaleźć coś więcej niż sama tarcza. Przy dłuższej ogniskowej nawet minimalne drgania powodują utratę detalu, dlatego statyw, podparcie o stały element architektury lub użycie samowyzwalacza znacząco zwiększają szanse na ostre ujęcie. Smartfony, które nie dysponują teleobiektywem, nie radzą sobie z agresywnym zoomem cyfrowym, dlatego lepszym rozwiązaniem jest potraktowanie Księżyca jako elementu szerszej sceny, na przykład nad linią dachów czy drzew, zamiast próbować wypełnić nim cały kadr. Warto także wykonać serię zdjęć w krótkich odstępach, ponieważ drgania powietrza i niewielkie poruszenia powodują, że jedno ujęcie może być wyraźnie ostrzejsze od pozostałych.

Astronomowie uchwycili centralny region naszej Drogi Mlecznej na zachwycającym zdjęciu, odsłaniając zaskakująco złożoną strukturę zimnego gazu i pyłu. Nowa mapa pokazuje skomplikowaną sieć włóknistych obłoków materii - to właśnie z nich rodzą się gwiazdy nawet w tak ekstremalnym środowisku, jak okolice Centralnej Strefy Molekularnej (CMZ) naszej galaktyki. Po raz pierwszy udało się prześledzić rozmieszczenie zimnego gazu w całym tym obszarze z tak dużą dokładnością.

Zdjęcie powstało dzięki obserwacjom wykonanym przez teleskop radiowy Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA) w ramach projektu ACES. To największa jak dotąd mozaika wykonana przez ten instrument - obejmuje obszar rozciągający się na ponad 650 lat świetlnych i na niebie zajmujący szerokość odpowiadającą trzem tarczom Księżyca ustawionym obok siebie. Kryje gęste obłoki gazu i pyłu, otaczające supermasywną czarną dziurę w centrum naszej galaktyki.

---

Złożony gazu molekularnego w Centralnej Strefie Molekularnej (CMZ) Drogi MlecznejALMA(ESO/NAOJ/NRAO)/S. Longmore et al. Background: ESO/D. Minniti et al.domena publiczna

---

- To jedyne jądro galaktyki wystarczająco blisko Ziemi, abyśmy mogli je badać z tak dużą dokładnością - mówi Ashley Barnes, astronom z Europejskiego Obserwatorium Południowego (ESO) w Niemczech, członek zespołu, który uzyskał nowe dane.

Obserwacje ujawniły również bogatą chemię kosmicznych obłoków. Wykryto dziesiątki cząsteczek - od prostych związków, takich jak tlenek krzemu, po bardziej złożone cząsteczki organiczne, m.in. metanol czy etanol.

Gaz układa się w długie włókna, które kierują materię do gęstych skupisk, gdzie mogą formować się nowe gwiazdy. Wiemy, jak przebiega ten proces na obrzeżach Drogi Mlecznej, jednak centrum galaktyki jest znacznie bardziej ekstremalne. Rodzą się tam jedne z najmasywniejszych gwiazd, które żyją krótko i kończą swoje istnienie potężnymi eksplozjami supernowych. Badacze liczą, że analiza nowych danych pomoże wyjaśnić, jak takie warunki wpływają na proces narodzin gwiazd i rozwój całych galaktyk.

- Badając, jak rodzą się gwiazdy w strefie CMZ, możemy również uzyskać wyraźniejszy obraz tego, jak galaktyki rosły i ewoluowały - dodaje kierownik ACES Steve Longmore, profesor astrofizyki na Uniwersytecie Johna Mooresa w Liverpoolu w Wielkiej Brytanii. - Uważamy, że region ten ma wiele cech wspólnych z galaktykami z wczesnego Wszechświata, gdzie gwiazdy powstawały w chaotycznych, ekstremalnych środowiskach.

Nowa mapa to dopiero początek bardziej szczegółowych badań, jak twierdzą naukowcy.

- Nadchodząca aktualizacja szerokopasmowej czułości ALMA, wraz z Ekstremalnie Wielkim Teleskopem ESO, wkrótce pozwolą nam zajrzeć jeszcze głębiej w ten region - podsumowuje Barnes.

Astronauta Mike Fincke potwierdził, że to on był chorym członkiem załogi Międzynarodowej Stacji Kosmicznej, o którym informowano w styczniu. Nie podał szczegółów dotyczących swojego stanu zdrowia, ale podkreślił, że jego kondycja "szybko się ustabilizowała" dzięki pomocy współtowarzyszy misji oraz lekarzy naziemnych.

Astronauta poleciał na orbitę wraz z trzema innymi członkami załogi na pokładzie statku SpaceX latem ubiegłego roku. Misja zakończyła się wcześniej niż planowano, a konkretniej 15 stycznia, tydzień po tym, jak Fincke doświadczył "zdarzenia medycznego wymagającego natychmiastowej uwagi".

Z powodu problemów zdrowotnych odwołano planowany spacer kosmiczny, w którym Fincke miał uczestniczyć wraz z innym astronautą NASA. Po wodowaniu kapsuły w Oceanie Spokojnym, cała czwórka została przewieziona do szpitala w San Diego, a następnego dnia wróciła do Houston.

Podczas konferencji prasowej, gdy jego tożsamość nie była jeszcze ujawniona, Fincke wspominał, że w czasie incydentu na stacji kluczową rolę odegrał ultrasonograf pokładowy, który pozwolił ocenić jego stan zdrowia. W środowym oświadczeniu dodał, że jego przypadek nie stanowił sytuacji nagłej, jednak zespół chciał "skorzystać z zaawansowanego obrazowania medycznego, którego nie ma na pokładzie ISS".

Mike Fincke, emerytowany pułkownik Sił Powietrznych USA, został astronautą w 1996 roku. Spędził 549 dni w kosmosie podczas czterech misji, w tym jednej przerwanej właśnie z powodów medycznych.

Przez dziesięciolecia naukowcy zajmujący się planetologią starali się zrozumieć tajemnicę ukrytą w próbkach księżycowych skał przywiezionych przez astronautów misji Apollo w latach 60. i 70. XX wieku. Minerały zawarte w tych skałach posiadały zapisany ślad pola magnetycznego, które ponad 3,5 miliarda lat temu miało siłę porównywalną do dzisiejszego pola magnetycznego Ziemi, a niekiedy nawet większą.

Stanowiło to ogromne wyzwanie dla badaczy, ponieważ generowanie tak silnego pola wymaga istnienia dynama, czyli wirującego, stopionego jądra. Większość ekspertów uważała jednak, że niewielkie jądro Księżyca powinno ostygnąć już miliard lat po jego powstaniu. W rozwikłaniu zagadki nie pomagał fakt, że inne starożytne skały z tego samego okresu sugerowały, iż pole magnetyczne było w rzeczywistości słabe.

Nowe badania, które opublikowano 26 lutego w prestiżowym "Nature Geoscience", proponują przełomowe rozwiązanie tej zagadki. Zespół naukowców, w tym geolożka procesów planetarnych Claire Nichols, petrolog Jon Wade i geonaukowiec Simon Stephenson z Uniwersytetu Oksfordzkiego, zaproponował hipotezę, że magnetyzm Księżyca był zjawiskiem ulotnym. W okresie między 3,5 a 4 miliardami lat temu bogata w tytan magma mogła topić się epizodycznie tuż nad jądrem Księżyca.

Owe "krople" magmy unosiły się w postaci pióropuszy, które napędzały erupcje wulkaniczne na powierzchni. Poprzez okresowe wzburzanie księżycowego jądra te nagłe procesy topnienia powodowały, że pole magnetyczne Księżyca intensyfikowało się w krótkich, potężnych impulsach, trwających nie dłużej niż 5 tysięcy lat, a możliwe, że nawet zaledwie kilka dekad.

Naukowcy z Oxfordu zauważyli, że silne pole magnetyczne rejestrowały jedynie te skały księżycowe, które różniły się składem chemicznym od pozostałych. Próbki o wysokiej zawartości tytanu wykazywały silne namagnesowanie, podczas gdy te o niskiej zawartości tytanu (6%) wskazywały na słabe pole. Co istotne, oba rodzaje bazaltów były w równym stopniu zdolne do zapisywania magnetyzmu, co oznacza, że bogate w tytan skały na powierzchni były w unikalny sposób powiązane z samym procesem generowania pola.

Według nowej teorii tytanowe skały na dnie płaszcza Księżyca topiły się, wyciągając ciepło z jądra i otoczenia, co tymczasowo uruchamiało dynamo. Magma następnie unosiła się i zastygała na powierzchni jako bazalt, utrwalając informację o silnym polu magnetycznym w trakcie swojego chłodzenia.

---

Okresy silnego magnetyzmu Księżyca były epizodyczne i krótkotrwałe. Wiązały się z jego procesami wulkanicznymiNichols, C.I.O., Wade, J. & Stephenson, S.N. (CC BY 4.0)materiał zewnętrzny

---

Eksperci wyjaśniają również, dlaczego wcześniejsze analizy sugerowały trwający miliony lat okres silnego magnetyzmu. Przyczyną może być błędna selekcja próbek. Misje Apollo lądowały głównie na płaskich równinach utworzonych przez potoki lawy, znanych jako morza księżycowe. Choć były to bezpieczne lądowiska, to obszary te nie są reprezentatywne dla całej geologii Księżyca, jako że są one naturalnie bogate w bazalty tytanowe.

"Nasze nowe badanie sugeruje, że próbki z misji Apollo są obciążone błędem próby [ang. sampling bias] i ograniczone do ekstremalnie rzadkich zdarzeń, które trwały przez kilka tysięcy lat, ale do tej pory były one interpretowane jako reprezentujące 0,5 miliarda lat księżycowej historii. Wygląda na to, że błąd w doborze próbek uniemożliwiał nam uświadomienie sobie, jak krótkie i rzadkie były te zdarzenia silnego magnetyzmu" - wyjaśniła prof. Claire Nichols, główna autorka badania.

Naukowcy przez lata opierali więc swoje wnioski na próbkach, które dokumentowały jedynie te krótkie, intensywne wybuchy aktywności magnetycznej, a nie ogólny stan pola magnetycznego przez większość historii Księżyca.

Mimo że nowa analiza może nie wyjaśniać całej historii księżycowego magnetyzmu, to stanowi ona intrygujące wyjaśnienie dla konkretnego okna czasowego, trwającego 500 milionów lat. Autorzy badania podkreślają, że ich hipoteza stawia konkretne, testowalne prognozy, które będzie można zweryfikować dzięki nowym próbkom z Księżyca. Te powinny nadejść w najbliższym czasie, jako że właśnie wkraczamy w nową erę lotów na Księżyc.

Dwie chińskie misje dostarczyły już nowe materiały badawcze, a NASA planuje ponowne wysłanie astronautów w misji Artemis III w nadchodzących latach. Co dalej? Celem naukowców na najbliższą dekadę pozostaje pełna rekonstrukcja tego, jak powstawało pole magnetyczne Księżyca oraz jak zmieniało się w czasie, co pozwoli lepiej zrozumieć ewolucję naszego naturalnego satelity.

"Jesteśmy teraz w stanie przewidzieć, jakie typy próbek zachowają określone natężenia pola magnetycznego na Księżycu. Nadchodzące misje Artemis oferują nam szansę przetestowania tej hipotezy i dalszego wgłębienia się w historię lunarnego pola magnetycznego" - wyjaśnia współautor badania, dr Simon Stephenson.

Źródła:

Black Beauty (Czarna Piękność) to fragment Marsa, który prawdopodobnie oderwał się od powierzchni planety po wielkim impakcie i spadł na Ziemię. Materiał, z którego powstał, liczy sobie około 4,48 mld lat, co czyni go jednym z najstarszych znanych fragmentów Czerwonej Planety. Meteoryt swoją nazwę zawdzięcza wyjątkowej urodzie, bo czarne, błyszczące fragmenty przyciągają uwagę zarówno naukowców, jak i kolekcjonerów.

Do tej pory badania wymagały odcinania fragmentów, które następnie były kruszone lub rozpuszczane, by poznać ich skład chemiczny. Teraz nie jest to już konieczne, a wszystko za sprawą tomografii komputerowej, co umożliwiło ponowne zbadanie "Piękności". Zespół naukowców zastosował dwie metody, tj. klasyczne skanery rentgenowskie, które świetnie wykrywają ciężkie pierwiastki, jak żelazo czy tytan oraz tomografię neutronową, która jest lepsze w penetracji gęstych materiałów i co kluczowe w tym przypadku, pozwala wykryć wodór, czyli jeden z głównych składników wody.

Dzięki tym technikom naukowcy odkryli w Black Beauty nowe "klasty", czyli drobne fragmenty skał zatopione w większej masie. Choć sama obecność klastów była znana, nowe badanie odkryło ich nowy rodzaj nazwany "hydrogen-rich Iron oxyhydroxide" (H-Fe-ox).

Choć te fragmenty zajmują zaledwie 0,4 proc. objętości próbki wielkości paznokcia, zawierają aż 11 proc. całkowitej wody w tym fragmencie meteorytu. Black Beauty sama w sobie ma około 6000 ppm wody, co jest niezwykle wysoką wartością, biorąc pod uwagę obecny, bardzo suchy stan Marsa.

Co ważne, odkrycia te współgrają z analizami pobranymi przez łazik Perseverance w kraterze Jezero. Choć próbki pochodzą z zupełnie innych rejonów Marsa, obie wskazują na istnienie płynnej wody na powierzchni planety miliardy lat temu.

Naukowcy liczyli na to, że te same techniki tomografii zastosują w nadchodzących próbkach z misji Mars Sample Return. Skanery pozwalają bowiem zajrzeć przez tytanowe pojemniki, w których próbki są transportowane, jednak odwołanie programu NASA oznacza znaczące opóźnienia, ale być może podobną misję zrealizują Chińczycy.

Gdy w 1945 roku ucichły ostatnie strzały II wojny światowej, świat wszedł w nową epokę, w której o dominacji miała decydować przewaga technologiczna. Stany Zjednoczone i Związek Radziecki, dotychczas sojusznicy, szybko stali się rywalami w tym wyścigu, zarówno na Ziemi, jak i poza nią, bo kosmos - dotąd niedostępny - zaczął jawić się jako kolejne strategiczne pole bitwy.

W obu krajach gwałtownie przyspieszył rozwój technologii kosmicznych, które miały być wykorzystywane zarówno w celach pokojowych, jak i do osiągnięcia określonych celów militarnych. Każdy sukces w eksploracji kosmosu miał zatem podwójne znaczenie, był jednocześnie triumfem nauki i demonstracją zdolności szpiegowania, zastraszania czy prowadzenia działań bojowych.

Kiedy więc 4 października 1957 roku Związek Radziecki wystrzelił Sputnika 1, w Stanach Zjednoczonych zapanowała panika. Bo chociaż chodziło o prostą konstrukcję, niewielkiego satelitę o masie 83 kilogramów i rozmiarze większej piłki plażowej, sama wizja była dla amerykańskiej opinii publicznej nie do zaakceptowania. Jak to radziecki satelita ma krążyć nad USA, pozwalając przeciwnikowi nie tylko obserwować z orbity, ale także atakować z przestrzeni kosmicznej?

Co więcej, wydarzenia było też symboliczne - człowiek po raz pierwszy w historii umieścił na orbicie sztuczny obiekt. W odpowiedzi prezydent Dwight D. Eisenhower w ciągu kilku miesięcy uruchomił szeroko zakrojony program modernizacji edukacji i nauki, a kongres przyjął National Defense Education Act, czyli federalną inicjatywę wartą ponad miliard dolarów, która miała kształcić nowe pokolenie inżynierów, fizyków i matematyków zdolnych dorównać radzieckiej technologii.

---

Memorandum odtajniające JUMPSEATNROdomena publiczna

---

W efekcie zaledwie cztery miesiące po Sputniku Amerykanie odnieśli podobny sukces - 31 stycznia 1958 roku na orbitę trafił ich pierwszy satelita Explorer 1. Wraz z tym startem zaczął się też nowy wymiar zimnej wojny, wyścig o panowanie nad orbitą, w którym każdy sukces technologiczny był jednocześnie demonstracją siły. W odpowiedzi na te gwałtowne napięcia Narodowe Biuro Rozpoznawcze (NRO), we współpracy z Siłami Powietrznymi USA (USAF), rozpoczęło więc prace nad systemem zdolnym do przechwytywania emisji radiowych, radarowych i telemetrycznych z ogromnych odległości.

W takich właśnie okolicznościach w latach 60. narodził się satelita JUMPSEAT, o którego istnieniu dowiedzieliśmy się dopiero teraz. Po ponad pięćdziesięciu latach milczenia Dyrektor Narodowego Biura Rozpoznawczego (NRO) oficjalnie ujawnił program pierwszej amerykańskiej generacji satelitów rozpoznania sygnałowego (SIGINT) operujących na orbitach silnie eliptycznych (HEO).

---

Szkice amerykańskiego satelity JUMPSEAT ujawnione przez NRONROdomena publiczna

---

Satelity JUMPSEAT powstawały w ramach projektu o kryptonimie "Project EARPOP" i w przeciwieństwie do wcześniejszych systemów GRAB i POPPY, działających na niskich orbitach, miały operować na orbitach typu Mołnia. Niezwykle eliptycznych, o czasie obiegu ok. 12 godzin, co pozwalało im przez wiele godzin "wisieć" nad północną półkulą, skąd mogły monitorować emisje z terytorium ZSRR, Arktyki i rejonów strategicznych dla obrony nuklearnej.

Pierwszą jednostkę wyniesiono z Vandenberg Air Force Base w Kalifornii w 1971 roku, a do 1987 roku na orbitę trafiło łącznie osiem satelitów, oznaczonych numerami misji 7701-7708. Ich orbity sięgały od 1000 km w perygeum (punkt na eliptycznej orbicie satelity, gdzie znajduje się on najbliżej ciała, wokół którego krąży) do niemal 40 000 km w apogeum (punkt na eliptycznej orbicie satelity, gdzie znajduje się on najdalej od ciała, wokół którego krąży) - to parametry, które dziś wciąż budzą respekt wśród inżynierów orbitalnych.

---

Tajny amerykańskie satelita JUMPSEATNROdomena publiczna

---

Z takiego dystansu JUMPSEAT mógł prowadzić nasłuch sygnałów elektronicznych, łączności i transmisji danych z powierzchni Ziemi. Dane były następnie przesyłane do centrów NRO, gdzie analizowano je i przekazywano dalej do NSA, Departamentu Obrony i innych instytucji odpowiedzialnych za bezpieczeństwo narodowe. Ten sekretny program był więc w istocie pierwszym kosmicznym uchem Ameryki, które w latach największego napięcia między mocarstwami zapewniało przewagę informacyjną.

JUMPSEAT stał się fundamentem dla wszystkich późniejszych amerykańskich satelitów SIGINT działających na orbitach HEO. Choć jego dokładne możliwości wciąż pozostają częściowo tajne, wiadomo, że był on zdolny do przechwytywania zarówno transmisji radarowych, jak i komunikacji wojskowej. W kolejnych dekadach satelity te służyły w trybie przekaźnikowym, aż ostatecznie zostały wycofane z eksploatacji w 2006 roku.

W memorandum dekla­syfikacyjnym dyrektor NRO, Christopher Scolese, podkreślił, że ujawnienie programu nie stanowi zagrożenia dla obecnych systemów i jest "aktem przejrzystości wobec społeczeństwa". Wraz z decyzją upubliczniono również modele i ilustracje wczesnych satelitów JUMPSEAT.

I choć JUMPSEAT przeszedł już do historii, jest świadectwem narodzin epoki satelitów szpiegowskich, a jego duch wciąż unosi się nad orbitą. To właśnie on zapoczątkował amerykańską tradycję wykorzystywania orbit eliptycznych do celów wywiadowczych - rozwiązania, które jest dziś standardem w satelitach rozpoznania elektronicznego.