Rzucenie palenia jest dla wielu uzależnionych osób sporym wyzwaniem. Nikotyna w połączeniu z rytuałem "wychodzenia na dymka" jest bardzo silnym przyzwyczajeniem. Choć papierosy są legalne, to ich potencjał uzależniający może być silniejszy nawet niż wielu nielegalnych, dużo bardziej szkodliwych środków.

Istnieją jednak produkty zastępujące zarówno nikotynę, jak i mechanizmy sięgania po papierosa. Które z nich sprawdzają się najlepiej? To ustalił nowy przegląd badań, opracowany przez naukowców z Uniwersytetu w Oksfordzie i sfinansowany przez Cancer Research UK.

Jego autorzy przeanalizowali 14 przeglądów systematycznych i metaanaliz opublikowanych w latach 2014-2023, tworząc tzw. "przegląd przeglądów". Ma on zatem znacznie większą wartość niż pojedyncze badania, które mogą być niemiarodajne z wielu powodów. Wnioski z tej nowej publikacji są dość jednoznaczne. Wskazują one na wyższą efektywność e-papierosów z nikotyną w porównaniu z innymi dostępnymi metodami walki z nałogiem.

Analiza danych wykazała, że elektroniczne papierosy regularnie wygrywają w starciu z tradycyjną nikotynową terapią zastępczą, taką jak plastry, gumy, woreczki ("snusy") czy pastylki, a także okazują się skuteczniejsze niż samo wsparcie behawioralne oraz e-papierosy beznikotynowe.

Wcześniej nie można było z dużym przekonaniem wysnuć takiego wniosku, jako że w tym temacie sporo było analiz o niższej jakości metodologicznej. Gdy naukowcy ograniczyli się do danych zebranych w badaniach o wysokim standardzie, wyniki stały się uderzająco spójne i faworyzowały e-papierosy we wszystkich zestawieniach dotyczących długotrwałej abstynencji od tytoniu.

Mimo jasnych dowodów na skuteczność e-papierosów w rzucaniu palenia tytoniu autorzy zaznaczają, że wciąż istnieją spore luki w obecnej wiedzy medycznej. Stworzona przez nich "Mapa Dowodów i Luk" podaje, że nadal brakuje rzetelnych porównań e-papierosów z nowszymi środkami wspomagającymi rzucanie palenia, takimi jak cytyzyna (zastępująca nikotynę w popularnych tabletkach) czy beztytoniowe saszetki nikotynowe (potocznie nazywane snusami). Ponadto dane dotyczące bezpośredniego porównania z warenikliną (lekiem na receptę) są obecnie bardzo ograniczone i oparte na badaniach o wysokim ryzyku błędu.

Co dalej? Autorzy przeglądu sugerują, że kwestia długofalowego bezpieczeństwa wyrobów elektronicznych wymaga dalszych badań. Choć ogólne efekty uboczne oceniono jako porównywalne z innymi grupami, dowody dotyczące "poważnych zdarzeń niepożądanych" związanych z e-papierosami pozostają niejednoznaczne. Wynika to w dużej mierze z rzadkości występowania takich zdarzeń, co utrudnia statystyczne potwierdzenie ryzyka. O zagrożeniach związanych z e-papierosami, wliczając w to wytrącanie się toksycznych metali ciężkich z metalowych grzałek, które następnie wdychają użytkownicy, pisaliśmy już wcześniej w GeekWeeku. Trzeba jednak przyznać autorom przeglądu rację w tym, że są to dane z pojedynczych badań, które potrzebują replikacji i ujęcia metaanalitycznego.

Badacze zwracają także uwagę na silne uprzedzenie geograficzne w dostępnych danych. Większość badań pochodzi z krajów o relatywnie wysokich dochodach, co rodzi potrzebę rozszerzenia projektów badawczych na kraje o niskich i średnich dochodach, aby zapewnić globalną adekwatność tych odkryć. Ponadto nie należy mylić skuteczności z bezpieczeństwem. E-papierosy wydają się najskuteczniej chronić przed powrotem do palenia tytoniu, ale najprawdopodobniej są o wiele bardziej szkodliwe niż woreczki nikotynowe czy tabletki z cytyzyną, które uchodzą za względnie najbezpieczniejsze. Wyroby elektroniczne nadal też są silnie uzależniające. Możliwe jednak, że mogą dla wielu osób stanowić krok pośredni, ułatwiający późniejsze przejście na mniej szkodliwe alternatywy i nieuzależniające terapie zastępcze.

Choć e-papierosy z nikotyną uchodzą za najlepsze z narzędzi pomagających zerwać z tradycyjnym paleniem, to autorzy przeglądu podkreślają, że ich rola powinna być postrzegana ściśle jako narzędzie do rzucania zabójczego nałogu tytoniowego, a nie środek, po który powinny sięgać osoby niebędące jeszcze w szponach nałogu. Dalsze monitorowanie ich wpływu na zdrowie oraz uzupełnianie wskazanych luk badawczych powinno pomóc w lepszym ustaleniu ich miejsca w medycynie.

Warto przy okazji odnotować, że nowe randomizowane badanie pilotażowe na 42 uczestnikach z tego roku wykazało, że psylocybina w rzucaniu palenia jest średnio 6-krotnie skuteczniejsza w perspektywie 6-miesięcznej abstynencji niż plastry nikotynowe. Zdaniem autorów z Johns Hopkins University School of Medicine i innych ośrodków oznacza to, że warto poddać tę i podobne substancje dalszym badaniom w kontekście leczenia uzależnień, co mogłoby doprowadzić do zalegalizowania tych form terapii w krajach, które jeszcze się na to nie zdecydowały.

Źródła:

Naukowcy analizujący ponad 100 publikacji wskazują, że wapowanie może prowadzić do zmian biologicznych powiązanych z rozwojem nowotworów płuc i jamy ustnej. Zespół badaczy, w tym naukowcy z Uniwersytetu Nowej Południowej Walii w Australii, przeanalizował wyniki badań obejmujących zarówno eksperymenty laboratoryjne, jak i obserwacje na ludziach oraz badania na zwierzętach.

Wnioski są niepokojące, w wielu przypadkach odnotowano uszkodzenia DNA, wzrost stanów zapalnych oraz tzw. stres oksydacyjny, czyli procesy silnie powiązane z rozwojem chorób nowotworowych. Naukowcy podkreślają, że mimo rosnącej liczby danych, wciąż brakuje wieloletnich badań populacyjnych, które jednoznacznie określałyby skalę ryzyka, bo e-papierosy pojawiły się stosunkowo niedawno i pełne skutki ich stosowania mogą być widoczne dopiero za wiele lat.

Badacze skupili się jednak na innym aspekcie, nie porównywali wapowania z paleniem, lecz analizowali jego wpływ jako niezależnego czynnika. W tym kontekście pojawiły się kolejne sygnały ostrzegawcze, bo w części badań na zwierzętach wykazano rozwój guzów płuc po ekspozycji na aerozol z e-papierosów. Z kolei analizy komórkowe ujawniają obecność substancji o potencjale rakotwórczym w płynach stosowanych w urządzeniach do wapowania.

Niepokój budzą także opisy przypadków klinicznych, w których u intensywnych użytkowników e-papierosów, nierzadko młodych i bez historii palenia klasycznych papierosów, diagnozowano agresywne nowotwory jamy ustnej. 

I choć są to pojedyncze przypadki, dla naukowców stanowią istotny sygnał ostrzegawczy - eksperci przypominają, że podobny scenariusz obserwowano w przypadku tradycyjnych papierosów. Od pierwszych sygnałów wskazujących na ich szkodliwość do oficjalnego uznania związku z rakiem minęło około 100 lat!

Zdaniem badaczy w przypadku e-papierosów nie należy powielać tego opóźnienia, zwłaszcza że dodatkowym problemem jest sposób korzystania z tych urządzeń. Bo wiele osób nie przechodzi całkowicie z palenia na wapowanie, lecz łączy obie formy, co może zwiększać ryzyko zdrowotne. Co więcej, młode osoby, które wcześniej nie paliły, coraz częściej sięgają po e-papierosy, co wprowadza je w kontakt z nikotyną i substancjami chemicznymi, których mogłyby uniknąć.

Dlatego choć e-papierosy nadal bywają przedstawiane jako narzędzie pomocne w rzucaniu palenia, eksperci podkreślają, że nie powinny być traktowane jako całkowicie bezpieczna alternatywa. Jak zaznaczają, ich długofalowy wpływ na zdrowie wciąż nie jest dobrze poznany, ale coraz więcej danych wskazuje na to, że jest negatywny.

Badacze przeanalizowali miliony raportów przekazanych do amerykańskiej Agencji Żywności i Leków (FDA) i odkryli, że przypadki nagłej utraty wzroku częściej pojawiały się u osób stosujących Wegovy, niż u pacjentów przyjmujących inne leki zawierające semaglutyd, jak Ozempic czy Rybelsus.

Chodzi o schorzenie znane jako nietętnicza przednia niedokrwienna neuropatia nerwu wzrokowego (NAION), czyli nagłą i zazwyczaj bezbolesną utratę wzroku w jednym oku wywołaną niedokrwieniem tarczy nerwu wzrokowego. Jest to rodzaj "udaru" nerwu wzrokowego, który najczęściej dotyka osoby po 50. roku życia i jest powiązany z chorobami naczyniowymi.

I choć powikłanie to jest bardzo rzadkie, bo według szacunków może dotyczyć około jednej osoby na 10 tys. stosujących semaglutyd, badanie sugeruje, że jego ryzyko może być zależne od dawki leku. W analizie uwzględniono zgłoszenia dotyczące semaglutydu z okresu od grudnia 2017 do grudnia 2024 roku, których było łącznie 31,7 tys.

W bazie danych znalazło się ponad 20 tys. zgłoszeń dotyczących Ozempicu oraz ponad 3 tys. przypadków związanych z Wegovy. Ale mimo że Ozempic był na rynku dłużej i zgłoszeń było więcej, analiza wykazała silniejszy sygnał statystyczny w przypadku Wegovy. 

Według autorów badania prawdopodobieństwo wystąpienia niedokrwiennej neuropatii nerwu wzrokowego było niemal pięciokrotnie wyższe u osób stosujących Wegovy niż u pacjentów przyjmujących Ozempic (i trzykrotnie wyższe u mężczyzn niż kobiet).

Eksperci sugerują, że różnice mogą wynikać z faktu, że Wegovy stosowany jest w wyższych dawkach w leczeniu otyłości, podczas gdy Ozempic i Rybelsus są zwykle podawane w niższych dawkach w terapii cukrzycy typu 2. Co ciekawe, wszystkie trzy preparaty produkowane są przez tę samą firmę Novo Nordisk i zawierają tę samą substancję czynną - różnią się jedynie dawką oraz sposobem podania.

Wegovy i Ozempic są lekami w formie zastrzyków podawanych raz w tygodniu, natomiast Rybelsus jest tabletką przyjmowaną doustnie. Autorzy badania zwracają uwagę, że wolniejsze wchłanianie leku w formie tabletek może tłumaczyć, dlaczego w analizowanych danych nie wykryto zwiększonego ryzyka.

Autorzy podkreślają, że wyniki wskazują jedynie na możliwy sygnał bezpieczeństwa i wymagają dalszych badań. Dane pochodzą bowiem z systemu zgłaszania działań niepożądanych, który nie pozwala jednoznacznie potwierdzić związku przyczynowo-skutkowego.

Producent leków podkreśla z kolei, że bezpieczeństwo pacjentów pozostaje priorytetem, a wszystkie zgłoszenia są dokładnie analizowane we współpracy z regulatorami na całym świecie.

Jednocześnie w Unii Europejskiej zaktualizowano już ulotki dla pacjentów dotyczące tych leków, aby uwzględnić informacje o ryzyku NAION. Według producenta dostępne dane nie wskazują jednak jednoznacznie na bezpośredni związek między semaglutydem a tym schorzeniem, a bilans korzyści i ryzyka pozostaje korzystny.

42-letni Tommy Lynch z Castle Gresley w hrabstwie Derbyshire w Anglii trafił na szpitalny oddział ratunkowy po tym, jak jego znajomy zwrócił uwagę, że skóra mężczyzny w dużej mierze zabarwiła się na niebiesko. "Wysłałem mamie zdjęcie i zaczęła panikować, myśląc, że mam problemy z krążeniem", wspomina mężczyzna.

Lynch został natychmiast przekazany pod opiekę lekarza, a już po kilku minutach miał przygotowane łóżko. Zadecydowano o podaniu mężczyźnie tlenu, w międzyczasie lekarz przeprowadzał badanie. Ku zdziwieniu wszystkich okazało się, że niebieskie zabarwienie skóry nie stanowi w tym przypadku żadnego zagrożenia.

Lynch opowiadał: "Wszyscy w poczekalni na oddziale ratunkowym patrzyli na mnie, jakby zobaczyli ducha. Musiałem podejść do recepcji i nawet nie wiedziałem, co powiedzieć. Cześć, obudziłem się niebieski", podaje brytyjski dziennik "Metro", który poinformował o całym zajściu. Mężczyzna twierdzi, że lekarze powiedzieli, iż "nigdy nie widzieli kogoś w takim kolorze, kto wciąż by żył". Rozpoczęto badanie - lekarz przetarł ramię pacjenta nasączonym alkoholem wacikiem, który... natychmiast zabarwiał się na niebiesko. Wszystko się wyjaśniło.

Lynch przyznał, że dostarczył lekarzom sporo śmiechu, choć sam wyszedł ze szpitala "bardziej czerwony ze wstydu niż niebieski". Okazało się bowiem, że winę za niebieskie zabarwienie ciała mężczyzny ponosi... nowa pościel, której Lynch nie uprał przed użyciem. A ponieważ mężczyzna sypia bez piżamy, granatowe poszewki i prześcieradło w dużej mierze zafarbowały jego skórę podczas 14 godzin odsypiania po pracy. Kolor wżarł się tak bardzo, że nie schodził podczas zwykłego mycia rąk. Na tym historia nieporozumień się nie kończy.

Mężczyzna zadzwonił do swojej mamy, żeby jej przekazać, iż wszystko w porządku i "po prostu się zafarbował". Ze względu na słaby zasięg kobieta myślała, że ktoś dzwoni z telefonu jej syna z informacją, iż Lynch zmarł. Po upewnieniu jej, że jednak żyje, Tommy przez kolejny tydzień próbował całkowicie domyć niebieski kolor, biorąc liczne kąpiele.

- Pierwsze, co zrobiłem po powrocie do domu, to wyprałem pościel. Od tamtej pory już nie zrobiłem się niebieski. Zawsze pierzcie pościel, zanim w niej zaśniecie. Chyba że chcecie wskoczyć bez kolejki na SOR - żartuje Lynch.

ADHD jest jednym z najczęściej diagnozowanych zaburzeń neurorozwojowych. Choć nazwa sugeruje głównie problemy z koncentracją i nadpobudliwość, lekarze od dawna obserwują, że objawy mogą wyglądać bardzo różnie u poszczególnych osób.

Nowe badanie opublikowane w czasopiśmie JAMA Psychiatry sugeruje, że za jedną diagnozą mogą kryć się co najmniej trzy różne biologiczne warianty zaburzenia. Zespół kierowany przez dr. Nanfanga Pana przeanalizował dane z badań mózgu aż 1831 uczestników. Naukowcy wykorzystali skany MRI oraz informacje kliniczne, aby sprawdzić, czy w strukturze mózgu osób z ADHD można znaleźć powtarzalne wzorce.

Wynik okazał się zaskakująco wyraźny. Analiza ujawniła trzy różne biotypy ADHD, czyli odmiany zaburzenia związane z odmiennymi wzorcami działania sieci mózgowych.

Tradycyjnie ADHD diagnozuje się na podstawie objawów opisanych w klasyfikacji DSM. To system oparty na uzgodnieniach ekspertów psychiatrii. Badacze postanowili jednak odwrócić tę logikę i zacząć nie od objawów, lecz od biologii mózgu.

W tym celu wykorzystali metodę analizy tzw. sieci podobieństwa morfometrycznego. Pozwala ona badać mózg nie jako zestaw oddzielnych struktur, lecz jako sieć współpracujących regionów.

Dzięki temu podejściu naukowcy mogli sprawdzić, czy u części pacjentów powtarzają się podobne wzorce zmian w konkretnych obwodach mózgu. Dane analizowano przy pomocy modeli statystycznych oraz algorytmu klastrowania HYDRA, który pomaga wykrywać ukryte grupy w dużych zbiorach danych.

Analiza wykazała trzy wyraźne grupy pacjentów.

Pierwszy biotyp to cięższa postać ADHD o charakterze mieszanym, w której pojawiają się zarówno problemy z uwagą i nadpobudliwość, jak i trudności z regulacją emocji.

Drugi biotyp charakteryzuje się przede wszystkim impulsywnością i nadmierną aktywnością.

Trzeci natomiast dotyczy głównie problemów z koncentracją uwagi.

Co ważne, każdemu z tych wariantów odpowiadały inne zmiany w sieciach mózgowych. W pierwszym przypadku dotyczyły one obwodu obejmującego przyśrodkową korę przedczołową i gałkę bladą. W drugim pojawiały się w połączeniach między przednią częścią zakrętu obręczy a gałką bladą. W trzecim były związane z górnym zakrętem czołowym.

Zdaniem autorów badania takie podejście może pomóc lepiej zrozumieć, dlaczego ADHD wygląda tak różnie u różnych osób. Zamiast traktować wszystkich pacjentów jako jedną grupę, lekarze mogliby w przyszłości dobierać metody leczenia do konkretnego profilu biologicznego mózgu.

Źródło: Medical Xpress
Publikacja: Nanfang Pan et al, Mapping ADHD Heterogeneity and Biotypes by Topological Deviations in Morphometric Similarity Networks, JAMA Psychiatry (2026). DOI: 10.1001/jamapsychiatry.2026.0001

Dziedziczenie odbywa się nie tylko na poziomie genetycznym, które można porównać do kart, jakie dziecko dostaje od rodziców. Jest jeszcze dziedziczenie epigenetyczne, które jest instrukcją, jak tymi kartami grać. Takie instrukcje mogą utrzymywać się przez wiele pokoleń. Jeśli przykładowo dziadek cierpiał głód podczas wojny, jego ciało mogło "zaprogramować" geny oszczędzania energii. Jego wnuk, żyjący w czasach dobrobytu, może mieć przez to większą skłonność do otyłości, mimo że jego geny są zdrowe.

O ile zmiany ewolucyjne na poziomie genetycznym trwają tysiące lat i podlegają selekcji naturalnej, o tyle epigenetyka pozwala organizmowi reagować na zmiany środowiskowe niemal natychmiastowo. Zdarza się jednak, że przekazane kolejnemu pokoleniu instrukcje dotyczące ekspresji genów nie mają już charakteru adaptacyjnego, a wręcz przeszkadzają lub ograniczają człowieka i nie chcą zniknąć. Można je dosłownie wyssać z mlekiem matki.

Mówi się choćby o dziedziczeniu traumy czy o wielopokoleniowej traumie rodowej. Nie są to jałowe spekulacje, bowiem zjawiska te mają podłoże w biologii. Takiego "spadku" po przodkach nikt sobie nie życzy, jednak wiele osób jest w ten sposób epigenetycznie obciążonych. Dobrą wiadomością jest to, że o ile na samo DNA ludzkość potrafi wpływać w stopniu minimalnym, o tyle na epigenetykę mamy już realny wpływ.

Na tym poziomie mogą być przekazywane kolejnym pokoleniom także skutki ekspozycji na szkodliwe chemikalia. Dotychczasowe wyniki badań wskazywały na możliwość ich dziedziczenia przez co najmniej 3-4 pokolenia. Nowe badanie na modelu zwierzęcym, które ukazało się w "Proceedings of the National Academy of Sciences" ("PNAS"), znacznie dalej przesuwa tę minimalną granicę.

Naukowcy z Washington State University opublikowali wyniki najdłuższego w historii badania nad dziedziczeniem epigenetycznym u ssaków. Rzuca ono nowe światło na długofalowe skutki kontaktu z chemikaliami w środowisku. Badanie to wykazało, że jednorazowa ekspozycja ciężarnych szczurów na środek grzybobójczy o nazwie winklozolina wywołuje zmiany w ekspresji genów, które utrzymują się przez co najmniej 20 pokoleń.

Wyniki te pokazują, że toksyny środowiskowe mogą trwale zmieniać funkcjonowanie organizmów bez modyfikacji samej sekwencji DNA, co ma fundamentalne znaczenie dla zdrowia publicznego i biologii ewolucyjnej.

Mechanizm tego dziedziczenia opiera się na tzw. znacznikach epigenetycznych, takich jak metylacja DNA, które pełnią rolę przełączników sterujących aktywnością genów. Naukowcy odkryli, że w komórkach rozrodczych zachodzą chemiczne modyfikacje, które są przekazywane kolejnym generacjom.

Okazało się również, że u potomstwa pochodzącego od przodków wystawionych na działanie fungicydu drastycznie wzrosło ryzyko chorób nerek, otyłości oraz poważnych komplikacji porodowych. W 20. pokoleniu od momentu pierwotnej ekspozycji u wszystkich badanych samic z linii ojcowskiej stwierdzono nieprawidłowości w funkcjonowaniu jajników, podczas gdy w grupie kontrolnej dotyczyło to około połowy osobników.

Badanie rozpoczęło się w 2017 r. i objęło okres odpowiadający ponad 500 latom w skali życia człowieka. Naukowcy zaobserwowali, że wraz z kolejnymi pokoleniami liczba regionów genomu wykazujących nieprawidłową metylację nie tylko nie zanikała, ale wręcz rosła. Przełożyło się to na pogorszenie ogólnej kondycji zdrowotnej populacji szczurów.

Odnotowano wyższe wskaźniki obumierania komórek nasiennych oraz tragiczne w skutkach problemy podczas porodów. W późniejszych pokoleniach od 20% do nawet 70% porodów kończyło się niepowodzeniem, w tym śmiercią matki lub płodów, co naukowcy wiążą z wpływem zaburzeń epigenetycznych na jakość nasienia i rozwój embrionalny.

Choć wiemy już, że u ludzi zachodzą procesy dziedziczenia epigenetycznego, to udowodnienie bezpośredniego związku między konkretną substancją chemiczną a chorobami u odległych potomków jest trudne, zwłaszcza na przestrzeni bagatela 500 lat. Przełożenie tych wyników na ludzi wymaga dalszych badań epidemiologicznych. Tak czy inaczej stało się jasne, że skutki zdrowotne kontaktów z toksynami mogą być znacznie bardziej trwałe i kumulatywne, niż wcześniej sądzono.

Eksperci komentujący te doniesienia określają wyniki jako szokujące. "To dość alarmujące, widzieć, że ten rodzaj akumulacji markerów epigenetycznych może prowadzić do patologii tak późno" - skomentowała Razia Zakarya, ekspertka epigenetyki z University of Technology Sydney w Australii. "Te odkrycia są ostrzeżeniem, że społeczeństwo musi zachować większą rozwagę w kwestii zanieczyszczenia powietrza i rodzajów chemikaliów, których wypuszczanie do środowiska jest dozwolone".

Badanie sugeruje także, że powodem zachorowania na raka jakiejś osoby może być to, że jej przodek narażał się na kontakt z toksynami wiele dekad wcześniej. "To badanie naprawdę mówi, że to nie zamierza odejść. Musimy coś z tym zrobić. Możemy użyć epigenetyki, by odejść od medycyny reakcyjnej i skupić się na medycynie prewencyjnej" - tłumaczy prof. Michael Skinner, biolog, dyrektor Center for Reproductive Biology na WSU oraz jeden z autorów badania.

Winklozolina znajduje się w wykazie wysoce niebezpiecznych pestycydów według FSC i jest zakazana w Unii Europejskiej czy Australii. Jej stosowanie w światowym rolnictwie znacząco spadło w ciągu ostatnich 25 lat.

Źródła:

Zespół naukowców przeanalizował ponad 15,5 tys. próbek nasienia mężczyzn w wieku od 18 do 45 lat. Okazało się, że sezonowe wahania dotyczą wyłącznie ruchliwości plemników, czyli ich zdolności do skutecznego poruszania się i zapładniania komórki jajowej. Nie odnotowano natomiast różnic w liczbie plemników ani objętości ejakulatu, co oznacza, że ilość nasienia pozostaje stała przez cały rok - zmienia się jedynie jego jakość funkcjonalna.

Naukowcy podkreślają, że wyniki sugerują istnienie wewnętrznego, biologicznego rytmu reprodukcyjnego, który synchronizuje męski organizm z porami roku. Optymalna temperatura jąder, w których dojrzewają plemniki, powinna być o 2-4°C niższa niż temperatura ciała. Każde odchylenie od tego zakresu - zarówno zbyt wysoka, jak i zbyt niska temperatura - może negatywnie wpływać na ruchliwość i zdolność plemników do zapłodnienia.

Zdaniem autorów odkrycia, uwzględnienie sezonowości może pomóc lekarzom w optymalnym planowaniu leczenia i badań płodności. Wiedza o tym, kiedy jakość nasienia jest najwyższa, może pozwolić na precyzyjniejsze dobranie momentu rozpoczęcia terapii czy inseminacji.

Odkrycie pokazuje, że męska płodność jest bardziej dynamiczna, niż dotąd sądzono, a cykle biologiczne mogą odgrywać równie istotną rolę, co styl życia czy dieta. Jeśli więc wierzyć nauce, lato to nie tylko czas urlopów, ale również moment, w którym przyroda sprzyja nowemu życiu w sposób dosłownie biologiczny. Niezależnie od tego, czy żyjemy w chłodniejszej Danii, czy też ciepłej Florydzie.

Około 250 lat temu mieszkanka Londynu zmarła na ciężką infekcję układu oddechowego, a jej zakonserwowane w alkoholu płuca trafiły do kolekcji medycznej. Próbka - należąca dziś do Hunterian Anatomy Museum - okazała się dla współczesnych naukowców bezcennym źródłem informacji.

Z wykorzystaniem zaawansowanej techniki izolacji kwasów nukleinowych zespół badaczy wyodrębnił z próbek fragmenty RNA i DNA, które po długotrwałej rekonstrukcji ujawniły kompletny genom ludzkiego rinowirusa typu A - patogenu odpowiedzialnego za zwykłe przeziębienie.

Jak podkreślają autorzy badania, to pierwszy raz, gdy udało się odtworzyć pełny genom wirusa RNA sprzed epoki formaliny, czyli z czasów, gdy materiał biologiczny nie był konserwowany chemicznie.

Analiza porównawcza z bazą danych National Institutes of Health ujawniła, że odtworzony patogen należy do wymarłej linii rinowirusa A, blisko spokrewnionej ze współczesnym genotypem HRV A19. Oznacza to, że w ciągu ostatnich stuleci wirus przeszedł istotne zmiany genetyczne, co potwierdza dynamiczną ewolucję wirusów RNA.

W płucach kobiety badacze odkryli również ślady współistniejących infekcji bakteryjnych - Streptococcus pneumoniae, Moraxella catarrhalis oraz Haemophilus influenzae - znanych dziś z zaostrzania przebiegu infekcji dróg oddechowych.

Odkrycie jestem przełom w paleogenomice, czyli nauce zajmującej się analizą starożytnego materiału genetycznego. RNA, ze względu na swoją jednoniciową i niestabilną strukturę, niezwykle trudno zachowuje się w czasie, dlatego do tej pory większość rekonstrukcji dotyczyła stabilniejszego DNA lub młodszych próbek.

Zespół opracował metodę pozwalającą jednocześnie izolować RNA i DNA z jednego materiału biologicznego, co otwiera drogę do badania wirusów sprzed setek lat i analizowania ich zmian ewolucyjnych.

Wstępne wyniki badań opublikowano jako preprint na platformie bioRxiv i choć praca nie przeszła jeszcze recenzji naukowej, już teraz budzi ogromne zainteresowanie środowiska wirusologicznego i historycznego. Bo jak podkreślają eksperci, możliwość analizy starożytnych wirusów RNA może pomóc lepiej zrozumieć mechanizmy ewolucji współczesnych patogenów, jak grypa, HIV czy SARS-CoV-2.

Zespół naukowców z University of Oxford, pod kierunkiem dr Aurory Pérez-Cornago, przeanalizował dane dotyczące ponad 1,8 miliona dorosłych z różnych krajów, obserwowanych przez średnio 16 lat. Badanie zostało sfinansowane przez World Cancer Research Fund i obejmowało 17 typów nowotworów, w tym układu pokarmowego, płuc, narządów rozrodczych, moczowego oraz krwi.

Wyniki są jednoznaczne - wegetarianie mieli o 21 proc. niższe ryzyko raka trzustki, o 12 proc. niższe ryzyko raka prostaty i o 9 proc. niższe ryzyko raka piersi w porównaniu z osobami jedzącymi mięso. Jeszcze bardziej wyraźne różnice odnotowano w przypadku raka nerek (−28%) i szpiczaka mnogiego (−31%). Łącznie te nowotwory odpowiadają za znaczną część zgonów onkologicznych w krajach zachodnich.

Badanie wykazało jednak, że wegetarianie i weganie nie są całkowicie chronieni. Osoby unikające mięsa miały prawie dwukrotnie wyższe ryzyko raka przełyku typu płaskonabłonkowego, co może wynikać z niedoboru witamin z grupy B i cynku.

Jeszcze bardziej niepokojące są dane dotyczące wegan, bo w tej grupie ryzyko raka jelita grubego było o 40 proc. wyższe niż u osób jedzących mięso. Naukowcy wiążą to z niskim spożyciem wapnia (średnio 590 mg dziennie, przy zalecanych 700 mg) i innymi niedoborami.

Badacze zastrzegają, że nadal nie wiadomo, czy niższe ryzyko wynika z ograniczenia mięsa, czy z korzystnych składników diety roślinnej, jak błonnik, przeciwutleniacze i fitozwiązki. Jak przyznał prof. Tim Key, współautor badania i epidemiolog z Uniwersytetu Oksfordzkiego: "Naszym zdaniem to raczej mięso jest czynnikiem ryzyka, ale nie mamy jeszcze bezpośrednich dowodów".

Niezwiązany z projektem prof. Jules Griffin z University of Aberdeen, cytowany przez The Guardian, zwraca uwagę, że kluczem do sukcesu może być dieta… leżąca gdzieś pośrodku. "Wyniki są imponujące, ale brakuje porównania z osobami stosującymi dietę z umiarkowanym spożyciem mięsa i ryb. To prawdopodobnie najlepszy model żywienia chroniący przed nowotworami związanymi z dietą" - zaznaczył.

Podwyższony poziom cholesterolu to częsta przypadłość, która dotyka w Polsce ok. 60 proc. dorosłych. Część z nich nawet nie zdaje sobie z tego sprawy, bo podwyższony cholesterol nie boli i nie daje żadnych objawów. Nie oznacza to jednak, że nie szkodzi, bo może zwiększać ryzyko zaburzeń w układzie krążenia i prowadzić m.in. do zawału serca lub udaru mózgu.

Jeśli próby jego unormowania zmianą diety i aktywnością fizyczną nie przynoszą efektów, koniecznie jest leczenie farmakologiczne, a standardem są tu zmniejszające stężenie lipidów statyny. Wiele osób z niepewnością podchodzi jednak do leków, które przyjmowane są już często do końca życia, a wokół których od lat narastają kontrowersje - od rzekomego ryzyka utraty pamięci po problemy z nastrojem i masą ciała.

Teraz największa jak dotąd analiza kliniczna przynosi jednoznaczne wnioski - statyny są znacznie bezpieczniejsze, niż powszechnie się uważa, a ich korzyści zdecydowanie przewyższają potencjalne skutki uboczne. Badanie opublikowane w prestiżowym czasopiśmie The Lancet obejmowało dane ponad 120 tysięcy pacjentów, którzy przez lata uczestniczyli w kontrolowanych próbach porównujących statyny z placebo.

Naukowcy z Uniwersytetu Oksfordzkiego, finansowani przez British Heart Foundation, stwierdzili, że większość działań niepożądanych przypisywanych statynom, jak bezsenność, przyrost masy ciała, depresja czy zaburzenia pamięci, nie ma związku z samym lekiem.

Po przeanalizowaniu 66 potencjalnych efektów ubocznych wykazano związek jedynie w czterech przypadkach: niewielkie zmiany w próbach wątrobowych, drobne nieprawidłowości w pracy wątroby, obrzęki tkanek i zmiany w moczu. Wszystkie te objawy występowały u bardzo małej liczby pacjentów i nie prowadziły do trwałych uszkodzeń narządów.

Prof. Sir Rory Collins, współautor analizy, apeluje zaś o aktualizację ulotek leków, które jego zdaniem wciąż odstraszają pacjentów przestarzałymi informacjami: "Wiemy już, że statyny nie powodują większości skutków ubocznych wymienianych w materiałach informacyjnych. Nadszedł czas, by poprawić te komunikaty i pomóc pacjentom podejmować decyzje oparte na faktach".

Eksperci z British Heart Foundation dodają, że negatywne publikacje i medialne mity na temat statyn zniechęciły wielu ludzi do leczenia, które mogłoby przedłużyć im życie. Tymczasem dane są jednoznaczne: dziewięciu na dziesięć udarów i zawałów można zapobiec, jeśli odpowiednio wcześnie zastosuje się właściwą terapię i zmianę stylu życia.

Jak dowiadujemy się z nowej analizy WHO, milionom przypadków śmiertelnych chorób nowotworowych każdego roku można zapobiec poprzez zmiany w stylu życia, działania profilaktyczne, ograniczenie narażenia zawodowego i redukcję zanieczyszczeń środowiska. Co więcej, autorzy badań zwracają uwagę, że niemal połowę z nich stanowią rak płuc, żołądka i szyjki macicy.

WHO wymienia łącznie 30 czynników ryzyka, które można zmienić - od używania bezdymnego tytoniu i spożywania orzecha areka, po niewystarczające karmienie piersią i zanieczyszczenia środowiskowe.

Najważniejszym pojedynczym czynnikiem ryzyka pozostaje palenie tytoniu, które odpowiadało w 2022 roku za 15 proc. wszystkich przypadków raka. Wśród mężczyzn odsetek ten był znacznie wyższy, bo aż 23 proc. nowych diagnoz nowotworowych wiązano bezpośrednio z paleniem.

Na drugim miejscu znalazło się spożycie alkoholu, odpowiedzialne za około 3,2 proc. nowych zachorowań, czyli blisko 700 tys. przypadków rocznie. Kolejne miejsca zajmują nadwaga, brak aktywności fizycznej, zanieczyszczenie powietrza, ekspozycja na promieniowanie UV, infekcje oraz czynniki zawodowe.

W raporcie podkreślono także znaczenie zanieczyszczenia powietrza jako czynnika nowotworowego. W Azji Wschodniej aż 15 proc. przypadków raka płuc u kobiet przypisano zanieczyszczeniom atmosferycznym, a w Afryce Północnej i Azji Zachodniej 20 proc. zachorowań u mężczyzn miało z nimi związek.

Z kolei zakażenia wirusowe odpowiadają za około 10 proc. nowych przypadków raka. Wśród kobiet największy udział mają infekcje HPV (wirusem brodawczaka ludzkiego), które prowadzą do rozwoju raka szyjki macicy. Choć istnieje skuteczna szczepionka przeciwko HPV, poziom wyszczepienia w wielu regionach świata wciąż pozostaje niski.

Rak żołądka, częstszy u mężczyzn, jest natomiast ściśle powiązany z paleniem tytoniu oraz infekcjami bakteryjnymi wynikającymi z przeludnienia, złych warunków sanitarnych i braku dostępu do czystej wody.

Eksperci zwracają uwagę, że wyniki te powinny stanowić podstawę do działań systemowych, takich jak ograniczenie sprzedaży tytoniu i alkoholu, poprawa jakości powietrza, promocja aktywności fizycznej oraz powszechniejsze szczepienia ochronne.

Naukowcy pracują nad innowacyjnym ultracienkim implantem mózgowym. Implant jest grubości ludzkiego włosa, a umieszcza się go między czaszką a mózgiem. Jest bezprzewodowy i ma bardzo dużą przepustowość danych.

Jak zaznaczają eksperci, BISC (Biological Interface System to Cortex) może zrewolucjonizować interakcję człowieka z komputerami i sposób komunikowania się ze sztuczną inteligencją. Jego szczególny potencjał widać w leczeniu chorób neurologicznych.

BISC to jeden cienki chip, znacznie mniejszy i mniej inwazyjny niż obecne implanty. Urządzenie zawiera ponad 65 tys. elektrod i pozwala na szybki przesył sygnałów mózgowych do komputerów i systemów opartych na AI. Dzięki temu można dekodować myśli - a także zamiary i odczucia.

- Większość wszczepialnych systemów jest zbudowana wokół pojemnika z elektroniką, który zajmuje dużo przestrzeni w ciele - cytuje SciTechDaily prof. Kena Sheparda z Uniwersytetu Columbia, który jest jednym ze starszych autorów badań i kierował pracami inżynieryjnymi. - Nasz implant to pojedynczy układ scalony, który jest tak cienki, że może wsunąć się w przestrzeń między mózgiem a czaszką, spoczywając na mózgu jak kawałek wilgotnej chusteczki.

Dlaczego prace nad tym urządzeniem są ważne? Taki implant może zrewolucjonizować neurologię i pomóc w leczeniu. Może to być wsparcie dla pacjentów po udarze, z paraliżem, padaczką czy stwardnieniem zanikowym bocznym (ALS). Implant może działać np. poprzez wpływ na poprawę mowy, wzroku i słuchu.

- BISC przekształca powierzchnię kory mózgowej w skuteczny portal, zapewniając szerokopasmową, minimalnie inwazyjną komunikację odczytu i zapisu z AI i urządzeniami zewnętrznymi - mówi prof. dr Andreas S. Tolias z Uniwersytetu Stanforda, współautor badań. - Jego skalowalność na poziomie pojedynczego układu scalonego toruje drogę adaptacyjnym neuroprotezom i interfejsom mózg-SI w leczeniu wielu zaburzeń, takich jak padaczka.

Przeprowadzono obszerne testy przedkliniczne i podejmowane są pierwsze próby z implantem BISC u ludzi. Projekt powstał we współpracy uniwersytetów: Columbia, Stanforda i Pensylwania, oraz Szpitala New York-Presbyterian. Komercjalizacją implantu zajmuje się stworzona przez badaczy firma Kampto Neurotech.

Wyniki badań opublikowane zostały w czasopiśmie naukowym "Nature Electronics".

Badanie opublikowane w prestiżowym Proceedings of the National Academy of Sciences pokazuje, że cząsteczki barwnika wędrują z miejsca wykonania tatuażu do pobliskich węzłów chłonnych. Dzieje się to bardzo szybko, bo czasami już w ciągu kilku minut po aplikacji tuszu. W węzłach pigment nie ulega rozkładowi i może zalegać tam przez całe życie, nawet jeśli tatuaż zostanie później usunięty laserem.

Zdaniem badaczy jest to pierwsza tak obszerna analiza wpływu tuszu tatuażowego na działanie układu odpornościowego. Wyniki sugerują, że tatuaże nie są tylko kosmetyczną ingerencją w skórę, ale mogą prowadzić do długofalowych zmian w funkcjonowaniu całego systemu obronnego organizmu. Doświadczalne wzory wykonano na myszach przy użyciu popularnych komercyjnych tuszów w kolorach czarnym, czerwonym i zielonym.

Specjalistyczne urządzenia obrazujące pozwoliły dokładnie prześledzić drogę pigmentu w układzie limfatycznym. Najbardziej niepokojące okazały się zmiany zachodzące w samych węzłach chłonnych. U zwierząt zaobserwowano przewlekły, silny stan zapalny oraz śmierć makrofagów, czyli kluczowych komórek odporności odpowiadających za wychwytywanie patogenów i inicjację reakcji immunologicznej.

Jednym z najbardziej zaskakujących odkryć była zmiana reakcji organizmu na szczepionki. Myszy z tatuażami wykazywały słabszą odpowiedź immunologiczną na szczepienie przeciw COVID-19, a jednocześnie silniejszą reakcję na szczepionkę przeciw grypie opartą na unieczynnionym wirusie. Naukowcy tłumaczą te rozbieżności różnicami w mechanizmach działania poszczególnych typów szczepionek.

Choć badania przeprowadzono na zwierzętach, autorzy podkreślają, że wyniki są istotnym sygnałem ostrzegawczym dla zdrowia ludzi, szczególnie że statystycznie już co piąta osoba na świecie nosi przynajmniej jeden tatuaż. Nowe wnioski wpisują się też we wcześniejsze obserwacje dotyczące możliwego związku tatuaży z rozwojem chłoniaków. Jedno z badań opublikowanych w BMC Public Health wykazało, że osoby z dużymi tatuażami mogą mieć nawet trzykrotnie wyższe ryzyko zachorowania na ten typ nowotworu w porównaniu z ludźmi bez tatuaży.

Naukowcy zwracają bowiem uwagę, że takie stałe gromadzenie się nierozpuszczalnych pigmentów w węzłach chłonnych, może mieć toksyczny wpływ na organizm na poziomie ogólnoustrojowym i to właśnie ten mechanizm może odgrywać rolę w zwiększonym ryzyku chorób nowotworowych. Autorzy nowego badania też nie ukrywają obaw i podkreślają, że biorąc pod uwagę ogromną popularność tatuaży, wyniki powinny stać się impulsem do dalszych badań oraz aktualizacji przepisów dotyczących tuszów.