O korzyściach dla zdrowia, jakie wynikają z regularnego kontaktu z naturą, ludzie wiedzą intuicyjnie. Wskazują też na nie liczne, choć dotychczas rozproszone badania naukowe. Chilijscy naukowcy zebrali je i przeanalizowali w nowym przeglądzie systematycznym, który został opublikowany w "Neuroscience & Biobehavioral Reviews". Bierze on pod lupę aż 108 badań wykorzystujących różne metody neuroobrazowania do rejestracji zmian w mózgu, jakie zachodzą u ludzi podczas obcowania z przyrodą.

Autorzy przeglądu zwrócili uwagę, że choć przebywanie na łonie natury ma potwierdzony badaniami korzystny wpływ na dobrostan psychologiczny i fizjologiczny, to "nasze zrozumienie mechanizmów neuronalnych, leżących u podstaw tych korzyści, pozostaje ograniczone".

By lepiej je poznać i uzyskać szerszą perspektywę, badacze przeanalizowali wyniki badań wykorzystującycych elektroencefalografię (EEG), funkcjonalny rezonans magnetyczny (fMRI), funkcjonalną spektroskopię w bliskiej podczerwieni (fNIRS) i strukturalny rezonans magnetyczny (sMRI).

Największą grupę dowodów stanowią te pochodzące z badań z wykorzystaniem EEG. Metoda ta pozwala śledzić szybkie zmiany w aktywności elektrycznej mózgu. Z analizy blisko 80 takich publikacji wynika, że ekspozycja na środowisko naturalne - niezależnie od tego, czy odbywa się w rzeczywistości fizycznej, czy za pośrednictwem VR - wywołuje charakterystyczną sygnaturę oscylacyjną. Dominują w niej fale alfa i theta, co świadczy o stanie głębokiego relaksu i skupionej do wewnątrz uwagi, przy jednoczesnym spadku fal beta odpowiedzialnych za wysokie pobudzenie i obciążenie poznawcze.

Naukowcy zauważyli również, że kontakt z przyrodą przyspiesza regenerację emocjonalną po stresie oraz poprawia kontrolę poznawczą. Szczególnie dobroczynne działanie wykazuje obserwowanie form fraktalnych występujących w przyrodzie oraz przebywanie w pobliżu zbiorników wodnych.

Wyniki uzyskane dzięki fMRI, który precyzyjnie wskazuje obszary mózgu zaangażowane w procesy regeneracyjne, dowodzą z kolei, że naturalne krajobrazy sprzyjają "bezwysiłkowej uwadze", angażując specyficzne sieci połączeń w korze mózgowej. Jednocześnie wyciszają one struktury odpowiedzialne za stres i ruminacje (negatywne rozpamiętywanie).

Neuroobrazowanie tą metodą udowodniło redukcję aktywności w ciele migdałowatym, co przekłada się na realne obniżenie poziomu odczuwanego lęku. Analiza wykazałą, że korzyści te skalują się wraz z intensywnością zieleni, a sztuczne, miejskie dźwięki wyraźnie zwiększają nieporządek w pracy mózgu i odczuwany stres.

---

Kontakt z naturą uruchamia "kaskadę regeneracyjną", łączącą układ percepcyjny, autonomiczny, poznawczy i afektywnyC. Baquedano et al. (CC BY 4.0)materiał zewnętrzny

---

Technologia fNIRS, badająca natlenienie krwi w korze przedczołowej, pozwoliła naukowcom wyjść z laboratoriów bezpośrednio w teren. Wyniki tych badań potwierdzają, że nawet krótkie, zaledwie kilkuminutowe obcowanie z naturą prowadzi do dezaktywacji kory przedczołowej, co interpretuje się jako odpoczynek od nadmiaru bodźców i regenerację po zmęczeniu psychicznym.

Ciekawy aspekt stanowi rola kolejności zdarzeń - kontakt z naturą przed wejściem w środowisko miejskie może działać jak tarcza ochronna, pozwalając mózgowi zachować niższy poziom aktywacji stresowej nawet po powrocie do cywilizacji.

Obraz ten dopełniają wyniki badań z użyciem strukturalnego MRI, które analizują długofalowe skutki życia w pobliżu natury. Wykazują one fascynujące korelacje - osoby mieszkające w bardziej zielonych okolicach posiadają większą objętość istoty szarej i białej oraz lepszą integralność połączeń nerwowych. U dzieci i młodzieży przekłada się to na lepsze wyniki w nauce, szybsze przetwarzanie informacji i rzadsze występowanie problemów z koncentracją.

Choć badania te mają charakter korelacyjny, to sugerują, że regularny kontakt przyrodą w naszym otoczeniu może fizycznie kształtować mózg w sposób, który sprzyja wyższej odporności psychicznej i poprawia funkcje poznawcze. Taki "reset" jest bardzo korzystny dla każdego.

Mimo pewnych ograniczeń, takich jak różnorodność metod badawczych (która z drugiej strony jest zaletą) czy przewaga badań prowadzonych w kontrolowanych warunkach laboratoryjnych nad terenowymi, płynące z nich wnioski są zbieżne i zaskakująco intuicyjne, co często w nauce nie jest regułą. Przeglądy systematyczne i metaanalizy mają dużo większą wartość poznawczą niż indywidualne badania.

Choć nadal wnioski z nich płynące nie są prawami absolutnymi, to opieranie się na nich w codziennej praktyce życiowej, ale też w praktyce klinicznej i podczas tworzenia wytycznych w domenie zdrowia publicznego, daje większą pewność i pomaga wyeliminować błędy, które w mniejszej skali mogłyby zostać pominięte.

Zdaniem autorów przeglądu jego wyniki (uwzględniające już heterogeniczność, potencjalne czynniki zakłócające i w dużej mierze charakter korelacyjny) mogą wskazywać na mechanizmy neuronalne, które warto przetestować w przyszłych badaniach. "Wyniki te podkreślają potencjalną rolę środowiska naturalnego w promowaniu zdrowia psychicznego, z implikacjami dla neuronauki i polityki publicznej nakierowanej na kultywację wellbeingu u ludzi" - dodają badacze.

To wyraźna sugestia, by pracownicy służby zdrowia uwzględniali kontakt z naturą w swoich zaleceniach dla pacjentów. Terapeutyczne kąpiele leśne są przepisywane choćby przez japońskich lekarzy w celu redukcji stresu oraz poprawy stanu zdrowia fizycznego i psychicznego. Nazywane są tam "shinrin-yoku". Sugestia skierowana jest także do rządów i samorządów, urbanistów i planistów przestrzennych. Nowe dane z tego przeglądu umożliwiają im podejmowanie lepszych decyzji opartych na mocnych dowodach naukowych (tzw. podejście evidence-based) i przewidywanie ich wpływu na dobrostan ludzi.

Źródło: C. Baquedano, A. Olguí, L. S. Contreras-Huerta, F. E. Rosas, M. Estarellas, Your brain on nature: A scoping review of the neuroscience of nature exposure, Neuroscience & Biobehavioral Reviews Volume 183, April 2026, 106565. https://doi.org/10.1016/j.neubiorev.2026.106565

Długotrwała izolacja społeczna czy kwarantanna w pierwszych dwóch latach pandemii Covid-19 dała się we znaki zarówno dorosłym, jak i dzieciom. Człowiek jako istota ewolucyjnie społeczna nie jest przystosowany do przebywania w osamotnieniu przez długi czas. Kontakty online, które stanowią pewną namiastkę tych fizycznych i "stacjonarnych", nie wystarczają do zapewnienia dobrostanu (wellbeingu). Rzadkie wychodzenie z domu, mało spotkań towarzyskich, fizyczne obostrzenia czy nawet zamknięcie lasów - stanowiły paliwo dla depresji i lęków. Dlatego też w trakcie pandemii nasilił się kryzys zaburzeń psychicznych.

Te negatywne aspekty izolacji dały się we znaki także najmłodszym, którzy zostali pozbawieni bezpośredniego kontaktu z rówieśnikami. Gdy szkoły były zamknięte, a lekcje odbywały się online, pogorszyło się nie tylko zdrowie, ale także wyniki w nauce. Sprawą tą dokładnie zajęli się badacze, którzy przeanalizowali, co się zmieniło w okresie od marca 2020 do czerwca 2021 (czyli w okresie nasilonej pandemii) u uczniów z Kaliforni, którzy wrócili do szkół. Badanie na próbie N=185,735 opiera się na danych z roszczeń medycznych drugiego co do wielkości prywatnego ubezpieczyciela w tym stanie. Dotyczą one dzieci i młodzieży w wieku 5-18 lat.

"Zamknięcie szkół w trakcie pandemii Covid-19 zaburzyło u dzieci edukację, socjalizację i dostęp do zasobów zdrowia psychicznego, wzmagając obawy o długoterminowe efekty na zdrowiu psychicznym dzieci. Celem [analizy] było oszacowanie skutków ponownego otwarcia szkół w erze pandemii na zdrowie psychiczne dzieci oraz wydatki na opiekę zdrowotną. Zróżnicowany czas otwarcia szkół stworzył unikalny quasi-eksperyment" - wyjaśniają autorzy badania opisanego w czasopiśmie "Epidemiology".

Naukowcy zastosowali metodę różnicy w różnicach (ang. difference in differences, DID), aby zbadać, jak stopniowe ponowne otwieranie szkół wpłynęło na diagnozy depresji, zaburzeń lękowych i zespołu nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD), a także na wydatki związane z opieką zdrowotną w przypadku uczniów. Odkryli oni, że faktycznie powrót do szkół wpłynął dobroczynnie na psychikę dzieci oraz zmniejszył wydatki. O ile dokładnie?

Analiza dostarczyła nowe dane. "Ponowne otwarcie szkół powiązano ze spadkiem miesięcznej częstości występowania diagnoz zdrowia psychicznego o 1,2 pkt proc. (95% CI: -1,59, -0,74) oraz spadkiem wydatków na opiekę zdrowotną o 10,6% (95% CI: -13,4%, -7,8%)" - relacjonują autorzy badania. "Problemy ze zdrowiem psychicznym, które cechowało największe zróżnicowanie między stacjonarnymi i zdalnymi okręgami szkolnymi, to zaburzenia lękowe i depresja. Efekty były silniejsze u dziewczynek".

Eksperci wyjaśniają, że już 9 miesięcy po ponownym otwarciu szkół wydatki związane ze zdrowiem psychicznym na dobra inne niż leki spadły o 11%, na leki o 8%, a na leki na ADHD - o 5%. Z kolei szansa zdiagnozowania problemu psychicznego zmalała o 43% w porównaniu do okresu przed ponownym otwarciem szkół.

Zgodnie z fundamentalną zasadą medycyny, że lepiej zapobiegać, niż leczyć, wnioski z tego badania wydają się oczywiste. Żywy kontakt z innymi ludźmi ma kluczowe znaczenie dla naszego dobrostanu, a pośrednio i całego zdrowia. Nie zawsze jednak jest on możliwy.

Twórcy technologii cyfrowych tworzą różne rozwiązania, które miałyby symulować bliskość z innymi ludźmi jeszcze bardziej przekonująco - od specjalnych scen przypominających klasę, w której uczestnicy spotkania czy lekcji online "sadzani" są obok siebie, po pełną immersję w środowisku 3D, jaką przy pomocy gogli VR lub tylko na ekranie laptopa czy telefonu mogą doświadczyć użytkownicy Microsoft Teams. To jednak tylko erzac żywych kontaktów, o czym warto pamiętać.

"Nasze wyniki dostarczyły solidny dowód dla rodziców, edukatorów i ustawodawców, że nauka stacjonarna odgrywa kluczową rolę w dobrostanie dzieci. Te odkrycia stanowią lekcję dla przyszłych sytuacji kryzysowych związanych ze zdrowiem publicznym oraz zapewniają wgląd w to, dlaczego zdrowie psychiczne uległo pogorszeniu u dzieci w trakcie pandemii" - tłumaczy starsza badaczka, prof. Rita Hamad z Harvard School of Public Health.

Źródło: Pelin Ozluk, Jeff Romine, Gosia Sylwestrzak, Rita Hamad. Effect of School Reopenings on Children's Mental Health during COVID-19: Quasi-Experimental Evidence from California. Epidemiology, 2025; DOI: 10.1097/EDE.0000000000001930

Zespół naukowców ze Stanów Zjednoczonych, Singapuru i Wielkiej Brytanii postanowił zbadać zależność między stanem mikrobioty jelitowej małych dzieci a ich zdrowiem emocjonalnym w późniejszych latach. Odkryli oni, że związek faktycznie występuje. Już to, jaki jest stan flory bakteryjnej jelit dwulatków ma wpływ na to, jak 7,5-letnie dziecko będzie się czuło i jakich zaburzeń może doznawać. Wyniki badania zostały opublikowane w prestiżowym "Nature Communications".

Autorzy badania odkryli, że głównymi winowajcami są bakterie z rzędu Clostridiales oraz rodziny Lachnospiraceae. Ich wyższe stężenie w mikrobiomie dwulatków zostało powiązane z silniejszą łącznością sieci mózgowych związanych z emocjami oraz wyższym ryzykiem występowania objawów zaburzeń lękowych i depresyjnych już w wieku 7,5 lat.

To odkrycie może sugerować, że mikroby w jelitach niejako programują mózg dzieci, a efekty tego będą widoczne nawet po upływie lat. To również kolejny dowód, że powiedzenie "czym skorupka za młodu nasiąknie..." ma ewidentne naukowe potwierdzenie.

"Oś mikrobiom-jelita-mózg (MGBA - przyp. red.) odgrywa kluczową rolę w zdrowiu psychicznym. Badania łączące mikrobiom z funkcjami mózgu mają jednak ograniczony zakres, szczególnie na etapie rozwoju, kiedy występuje ogromna plastyczność, a wiele problemów ze zdrowiem psychicznym, takich jak depresja i lęki, zaczyna się manifestować" - zaznaczają autorzy badania. Postanowili oni zatem zbadać to, czego nikt wcześniej nie badał - kształtowanie się zdrowia emocjonalnego dzieci przy udziale konkretnych bakterii jelitowych.

Naukowcy przeprowadzili badanie obserwacyjnie na próbie 55 dzieci. Zbadali ich próbki kału, pobrane w wieku 2 lata, co pozwoliło zidentyfikować ich profile mikrobiomowe. Następnie przeanalizowali wysokiej jakości dane z fMRI (funkcjonalnego rezonansu magnetycznego) mózgu wykonane w wieku 6 lat. Uczestników wybrano spośród dzieci, których opiekunowie zgłosili występowanie problemów wewnętrznych, gdy miały one 7,5 roku.

Ostatnia część badania polegała na sprawdzeniu, czy istnieje pośredni związek między tymi wcześniejszymi profilami mikrobiomu a późniejszymi objawami widocznymi w sygnaturach mózgowych. Badacze odkryli, że faktycznie taki związek zachodzi. "Odkryliśmy że mikroby z rzędu Clostridiales i rodziny Lachnospiraceae są związane z internalizacją objawów w średnim dzieciństwie poprzez alteracje łączności wewnątrz sieci mózgowych związanych z emocjami" - czytamy w abstrakcie. Jak uważają eksperci, oznacza to, iż mikrobiom ma potencjał do programowania mózgu.

Zdaniem ekspertów występowanie pierwszych objawów depresyjnych i lękowych w dzieciństwie może mieć efekty kaskadowe, doprowadzając do depresji klinicznej lub zaburzeń lękowych (nazywanych dawniej nerwicą) w późniejszym dzieciństwie, wieku dorastania lub dorosłości.

Eksperci wysnuli także wniosek, że być może niektóre populacje bakterii jelitowych sprawiają, że małe dzieci są bardziej wrażliwe na stresory (czynniki stresujące) w czasie największej neuroplastyczności mózgu, co doprowadza do pojawienia się pierwszych objawów lękowych lub depresyjnych w późniejszym dzieciństwie.

Wiedzę o tym można wykorzystać profilaktycznie, by zapobiegać przyszłym problemom psychicznym dzieci już od najmłodszych lat. Przede wszystkim powinno się unikać karmienia dzieci produktami słodzonymi (cukrem i sokami zagęszczonymi) i wysokoprzetworzonymi, które negatywnie wpływają na profil mikrobiomu. Dzieciom można podawać produkty zawierające prebiotyki, probiotyki, postbiotyki i psychobiotyki (w zależności od wieku), które wspierają namnażanie się dobrych bakterii.

Zdrowie psychiczne nie jest dane skądś z zewnątrz ani raz na zawsze. Dbanie o nie wymaga starań przez całe życie. Mikrobiota jelitowa to tylko jeden z aspektów, którym należy się zaopiekować. I choć to oczywiście wymaga pewnego wysiłku, lepiej jest zapobiegać niż leczyć. Wiele się mówi o stanie psychiatrii dziecięcej w Polsce - przede wszystkim o niedoborze specjalistów. Przyjemniej, taniej i łatwiej jest też jeść zdrowo, niż biegać później na terapię.

Źródło: Querdasi, F.R., Uy, J.P., Labus, J.S. et al. Childhood gut microbiome is linked to internalizing symptoms at school age via the functional connectome. Nat Commun 16, 9359 (2025). https://doi.org/10.1038/s41467-025-64988-6

Podtlenek azotu (N₂O) znany jest przede wszystkim jako gaz rozweselający u dentysty. Podawany jako środek wziewny poprzez maskę tlenową, łagodzi stres, ból i strach u pacjenta przed zabiegiem stomatologicznym dzięki temu, że spowalnia aktywność układu nerwowego. Nie jest to jednak gaz usypiający, a pacjent pozostaje cały czas świadomy - tyle że bardziej zrelaksowany. Te znane od końca XVIII wieku efekty do tej pory wykorzystywano głównie w stomatologii, a od stosunkowo niedawna badacze eksplorują także możliwość wykorzystania ich w leczeniu depresji.

Eksperci z Uniwersytetu w Birmingham oraz Uniwersytetu Oksfordzkiego w Wielkiej Brytanii przeprowadzili metaanalizę 11 publikacji - 7 badań klinicznych z 247 uczestnikami z zaburzeniami depresyjnymi oraz 4 artykuły protokolarne z lat 2015-2025.

W badaniach tych podawano pacjentom podtlenek azotu na różne sposoby (w pojedynczej lub wielu sesjach, z porównaniem z powietrzem, tlenem lub midazolamem) oraz w różnych stężeniach (25-50%). Celem było sprawdzenie, w jakim stopniu ów szybko działający antagonista receptora N-metylo-D-asparaginowego jest w stanie zastąpić klasyczne antydepresanty u pacjentów z depresją kliniczną (MDD), depresją lekooporną (TRD) oraz stanami depresji w zaburzeniu afektywnym dwubiegunowym.

Metaanaliza, czyli "badanie badań", zapewnia bardziej miarodajne wyniki niż pojedyncze badanie. Dzięki temu, że bierze pod uwagę więcej testów klinicznych, przeprowadzanych w różnych ośrodkach i z użyciem nieco innych procedur, a następnie porównuje zebrane w nich dane i dostrzega pewne wzorce, płynące z niej wnioski mogą stanowić mocno osadzoną w dowodach podstawę do podejmowania decyzji w praktyce klinicznej. Więcej na temat przewagi metaanalizy nad pojedynczymi badaniami pisaliśmy w niedawnym artykule. A co dokładnie wykazała ta konkretna analiza?

Naukowcy odkryli, że podtlenek azotu istotnie przyczynia się do redukcji objawów depresji u wspomnianych grup pacjentów. Jego średnia skuteczność zależy m.in. stężenia i czasu od podania. Przykładowo pojedyncza inhalacja 50% podtlenku azotu może szybko (w ciągu 2 godzin) zmniejszyć objawy depresji, a efekt ten utrzymuje się przez co najmniej 24 godziny.

---

Podtlenek azotu moduluje aktywność receptora NMDA (N-metylo-D-asparaginowego) Gill, Kiranpreet et al. (CC BY 4.0)materiał zewnętrzny

---

Efekt jest jednak krótkotrwały, bo zanika w ciągu tygodnia. Eksperci zauważyli też, że działania niepożądane są łagodne. N₂O ma więc pewne zalety względem tradycyjnych leków antydepresyjnych dotychczasowych generacji, które działają dopiero po pewnym czasie (zwykle po kilku tygodniach), wymagają codziennego przyjmowania i stosunkowo często wywołują niepożądane efekty. Skutki uboczne antydepresantów oraz różnice w ich możliwym nasileniu szerzej omawialiśmy w naszym niedawnym artykule.

Autorzy metaanalizy zdają sobie sprawę, że aby ich odkrycie mogło być przydatne w praktyce klinicznej, potrzebne są dalsze badania na większą skalę. Dopiero one pozwolą ustalić długoterminową skuteczność i zoptymalizować schematy dawkowania podtlenku azotu. Już teraz jednak wydaje się jasne, że dla zapewnienia długotrwałych efektów jednorazowa inhalacja nie wystarczy i terapię trzeba powtarzać. Z drugiej strony N₂O może przynieść niemal natychmiastową ulgę, co ma akurat duże znaczenie u pacjentów, którzy nie reagują na co najmniej 1-2 tradycyjne antydepresanty (SSRI, SNRI, SARI etc.).

Co dalej? "Nasza analiza pokazuje, że podtlenek azotu może stanowić część nowej generacji szybko działających środków na depresję. Co istotne, dostarcza ona podstawę do przyszłych badań nad powtarzalnymi i starannie zarządzanymi strategiami dawkowania, które następnie mogą ustalić, jakie jest najlepsze użycie tego leczenia w praktyce klinicznej dla pacjentów, którzy nie reagują na konwencjonalne interwencje" - wyjaśniają autorzy badania.

Nowe dane pokazały, że podtlenek azotu może faktycznie stać się nowym antydepresantem - podobnie jak równie obiecująca psylocybina - jednak aby do tego doszło, potrzebnych jest trochę więcej badań. Warto przy tym pamiętać, że farmakoterapia jest tylko jedną z form leczenia zaburzeń depresyjnych. Wielu ekspertów traktuje ją raczej jako interwencję i sposób łagodzenia objawów, a nie sposób na wyleczenie depresji i trwałą remisję. W tym znacznie lepiej sprawdza się psychoterapia w połączeniu z utrzymywaniem zdrowego stylu życia, relacji itd. Obie metody wzajemnie się dopełniają.

Źródło: Gill, Kiranpreet et al. Nitrous oxide for the treatment of depression: a systematic review and meta-analysis. eBioMedicine, Volume 0, Issue 0, 106023. DOI: 10.1016/j.ebiom.2025.106023

Jak powszechne jest występowanie zaburzeń psychicznych? "Połowa populacji spełnia kryteria przynajmniej jednego schorzenia psychiatrycznego w trakcie całego życia, a wiele osób spełnia kryteria wielu schorzeń" - wyjaśniają autorzy badania, które szczegółowo omawia publikacja wydana 10 grudnia w prestiżowym "Nature". Już wcześniej naukowcy dostrzegali, że uwarunkowania genetyczne niektórych chorób i zaburzeń psychicznych nakładają się na siebie. Teraz międzynarodowy zespół badaczy postanowił to dokładniej sprawdzić.

Badacze dokonali analizy korzeni genetycznych 14 często występujących zaburzeń, takich jak zespół deficytu uwagi i nadpobudliwości psychoruchowej (ADHD), jadłowstręt psychiczny/anoreksja (AN), zaburzenia ze spektrum autyzmu (ASD), choroba afektywna dwubiegunowa (BIP), duża depresja (MD), zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne (OCD), schizofrenia (SCZ), zespół Tourette'a (TS), zaburzenia związane z używaniem alkoholu (AUD), zaburzenia lękowe (ANX), zespół stresu pourazowego (PTSD), nikotynizm (NIC), zaburzenie związane z używaniem opioidów (OUD) oraz zaburzenie związane z używaniem konopi indyjskich (CUD).

---

Naukowcy utworzyli 5 grup zaburzeń psychicznych, których uwarunkowania genetyczne nakładają się na siebie w wysokim stopniuGrotzinger, A.D., Werme, J., Peyrot, W.J. et al. (CC BY-NC-ND 4.0)materiał zewnętrzny

---

Badacze odkryli aż 428 wariantów genetycznych związanych z więcej niż jednym zaburzeniem, a także 101 obszarów w chromosomach, które są jak gdyby punktami stycznymi tych wariantów. Następnie utworzyli mapy, które pokazują, co łączy się z czym.

Warto odnotować, że są to jedynie korelacje, a nie wyłączne czynniki wpływające ani tym bardziej przyczyny chorób psychicznych. Te według obecnej wiedzy naukowej mają wymiar biopsychospołeczny, co oznacza, że na organizm oddziałują czynniki z trzech różnych obszarów: biologicznego, psychologicznego i społecznego.

Po przeanalizowaniu danych od 6 milionów pacjentów badacze utworzyli 5 grup zaburzeń, których uwarunkowania genetyczne nakładają się na siebie w wysokim stopniu. Które zaburzenia są ze sobą szczególnie związane? Autorzy badania wyszczególnili:

Największe powinowactwo genetyczne wykazała duża depresja, zaburzenia lękowe i PTSD. W ich przypadku ryzyko genetyczne wynosiło ok. 90%. Z kolei schizofrenia i choroba afektywna dwubiegunowa dzieliły jedynie 66% markerów genetycznych.

Co więcej, autorzy odkryli też korelacje nie tylko między samymi schorzeniami, lecz także między zaburzeniami a poszczególnymi cechami i zachowaniami u ludzi.

---

Poszczególne grupy zaburzeń psychicznych są negatywnie lub pozytywnie skorelowane z szeregiem cech zewnętrznych, zachowań i przypadłościGrotzinger, A.D., Werme, J., Peyrot, W.J. et al. (CC BY-NC-ND 4.0)materiał zewnętrzny

---

W większości przypadków 14 wspomnianych wcześniej zaburzeń jest negatywnie skorelowanych z satysfakcją z życia rodzinnego, dochodami gospodarstwa domowego, rozumowaniem werbalnym/liczbowym oraz inteligencją w wieku 18-60 i 6-18 lat.

Pozytywne korelacje odnotowano z godzinami ćwiczeń, tolerancją ryzyka, bezsennością, wrażliwością na stres i przeciwności losu, samodzielnie zgłaszaną samotnością, neurotyzmem, agresją dziecięcą (1,5-18 lat), ideacjami na temat samookaleczenia oraz próbami samobójczymi.

Co dalej? Dzięki temu odkryciu naukowcy i lekarze mogą lepiej zrozumieć podłoże genetyczne zaburzeń psychicznych, a to powinno przełożyć się na lepszą pomoc dla pacjentów.

"Genetyka to rozwijające się narzędzie, które pomaga nam zrozumieć powiązania między schorzeniami. Odkrycia z tego badania odzwierciedlają jak dotąd najbardziej kompleksową analizę genetycznych danych psychiatrycznych i rzucają nowe światło na to, dlaczego osoby z jednym schorzeniem psychiatrycznym często mają drugie lub trzecie" - wyjaśnia Kenneth Kendler, M.D., profesor na Wydziale Psychiatrii na Virginia Commonwealth University's School of Medicine, jeden z głównych autorów badania.

"Jestem bardzo dumny, że mogę być częścią tych działań. Ta praca naprawdę pokazuje, że zyskujemy coraz więcej dla naszej dziedziny oraz dla osób cierpiących na choroby psychiczne, kiedy wspólnie podejmujemy te naukowe wyzwania" - dodaje prof. Kendler.

Źródło: Grotzinger, A.D., Werme, J., Peyrot, W.J. et al. Mapping the genetic landscape across 14 psychiatric disorders. Nature (2025). https://doi.org/10.1038/s41586-025-09820-3

W badaniu, które objęło dorosłych ochotników pijących 500 ml czystego pasteryzowanego soku pomarańczowego codziennie przez dwa miesiące, naukowcy zaobserwowali zmiany w pracy tysięcy genów w komórkach układu odpornościowego. Po 60 dniach osłabieniu uległa aktywność genów związanych ze stanami zapalnymi i podwyższonym ciśnieniem krwi, m.in. NAMPT, IL6, IL1B czy NLRP3, czyli "przełącznikami", które zwykle włączają się w sytuacjach stresu dla organizmu. Zmniejszyła się także aktywność genu SGK1, odpowiadającego za zatrzymywanie sodu w nerkach i pośrednio kontrolującego ciśnienie krwi.

Uzyskane wyniki dobrze pokrywają się z wcześniejszymi obserwacjami, które pokazywały, że codzienne picie soku pomarańczowego może obniżać ciśnienie u młodych dorosłych. Zamiast prostego skoku poziomu cukru we krwi, sok wywołuje subtelne zmiany w systemach regulacyjnych organizmu - ogranicza stan zapalny i pomaga naczyniom krwionośnym rozluźniać się, co przekłada się na korzystny efekt dla serca.

Kluczową rolę przypisuje się tu naturalnym związkom zawartym w cytrusach, przede wszystkim hesperydynie, czyli flawonoidowi o silnych właściwościach przeciwutleniających i przeciwzapalnych. Substancja ta wpływa na procesy związane z regulacją ciśnienia krwi, poziomem cholesterolu oraz gospodarką cukrową organizmu. Co ciekawe, odpowiedź organizmu na sok nie była taka sama u wszystkich. U osób z nadwagą silniejsze były zmiany w genach odpowiedzialnych za metabolizm tłuszczów, natomiast u uczestników o szczupłej sylwetce bardziej wyraźnie zaznaczało się działanie przeciwzapalne.

Systematyczna analiza 15 badań z udziałem łącznie 639 osób wykazała, że regularne picie soku pomarańczowego prowadzi do obniżenia insulinooporności oraz poziomu cholesterolu. Insulinooporność jest jednym z głównych objawów stanu przedcukrzycowego, a wysoki cholesterol to klasyczny czynnik ryzyka chorób serca.

Dodatkowe analizy skoncentrowane na osobach z nadwagą i otyłością odnotowały niewielkie spadki ciśnienia skurczowego oraz wzrost poziomu HDL, czyli tzw. dobrego cholesterolu. Choć zmiany te są umiarkowane, ich długotrwałe utrzymanie może znacząco zmniejszyć ryzyko sercowo-naczyniowe.

Kolejne wskazówki płyną z badań nad metabolitami, drobnymi cząsteczkami powstającymi podczas trawienia pokarmów. Prace naukowe sugerują, że sok pomarańczowy wpływa na ścieżki związane z produkcją energii, komunikacją między komórkami i stanem zapalnym.

Istotna jest też modyfikacja składu mikrobiomu jelitowego, jedno z badań wykazało, że miesięczne picie soku z czerwonych pomarańczy zwiększa ilość bakterii wytwarzających krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe, które wspierają prawidłowe ciśnienie i redukują zapalenie. Uczestnicy notowali również poprawę kontroli poziomu cukru i obniżenie markerów zapalnych.

Osoby cierpiące na zespół metaboliczny, czyli zestaw problemów obejmujących nadciśnienie, podwyższony cukier oraz nadmierną masę ciała, mogą być jednymi z głównych beneficjentów tych efektów. W jednym z badań udział 68 otyłych osób zakończył się poprawą funkcjonowania śródbłonka naczyń krwionośnych, co przekłada się na lepsze rozszerzanie tętnic i mniejsze ryzyko zawału.

I chociaż nie wszystkie wyniki są jednak jednoznaczne, bo szersze analizy profilu lipidowego wykazują, że choć poziom LDL (złego cholesterolu) często spada, inne parametry, jak trójglicerydy czy HDL, nie zawsze reagują równie wyraźnie. Mimo to osoby regularnie pijące sok nadal osiągają korzystniejsze wskaźniki zdrowotne, więc śmiało można powiedzieć, że zebrane dowody podważają popularny pogląd, że sok to tylko kolejna szklanka cukru.

Kilka lat temu ogłoszono pandemię wywołaną przez koronawirusa SARS-CoV-2. Zarażenie Covid-19 charakteryzuje utrata smaku lub węchu, uznaje się to za jeden z najbardziej rozpoznawalnych sygnałów. Co jakiś czas pojawiają się też nowe warianty wirusa, obecnie w Europie rozprzestrzeniają się Stratus i Nimbus, obserwuje się wzrost zachorowań.

Jednak skala jest daleka od tego, co świat przeżywał jeszcze kilka lat temu - a to wpływ prewencji. Wiele osób zaszczepiło się dostępnymi preparatami, a naukowcy z Polski informują, że w ciągu najbliższych dwóch lat może też powstać pierwsza polska szczepionka.

Tymczasem w Stanach Zjednoczonych ma trwać debata na temat oznaczenia szczepionek specjalnym ostrzeżeniem dotyczącym ryzyka. Rządowa Agencja Żywności i Leków (FDA) rozważa wprowadzenie tzw. black box warning (najpoważniejszego ostrzeżenia), podaje CNN. Ostrzeżenie w czarnej ramce zwykle stosuje się w przypadku leków z ryzykiem poważnych skutków ubocznych, takich jak trwałe uszkodzenia czy śmierć.

Temat szczepień na Covid-19 od początku wywołuje skrajne emocje. Tak jest i tym razem. Informatorzy CNN przekazali, że FDA rozważa umiejscowienie tzw. czarnej ramki na szczepionkach. Decyzja nie jest jeszcze ostateczna i nie wiadomo, czy obejmie wszystkie szczepionki, czy też chodzi tylko o preparaty mRNA. W odpowiedzi na doniesienia o planie agencji widać jednak zaskoczenie i niepokój u naukowców. Eksperci podkreślają bowiem brak podstaw naukowych do takiego ostrzeżenia, podaje CNN. Dr Angela Rasmussen, wirusolog z Uniwersytetu Saskatchewan i współredaktor naczelna czasopisma Vaccine, potwierdziła, że trudno zrozumieć podstawę ostrzeżenia FDA w czarnej ramce.

Moderna i Pfizer, przewodni producenci szczepionek na Covid-19 oświadczyli, że ich produkty są bezpieczne i monitorowane globalnie, nie wykryto też nowych zagrożeń dla dzieci czy kobiet w ciąży. Samo dodawanie ostrzeżeń do produktów medycznych nie jest niczym kontrowersyjnym, jednak badacze obawiają się, że może dojść nawet do fabrykowania dowodów, ponieważ brakuje jednoznacznych danych ze strony FDA, padły wyłącznie sugestie o związku szczepień ze zgonami dzieci.

- FDA nie opublikowała żadnych danych na temat tego, w jaki sposób ustaliła, że szczepionki przeciwko Covid-19 były powiązane ze zgonami dzieci - zaznaczyła dr Fiona Havers, epidemiolog, przytaczana przez CNN.

Efekty uboczne produktów medycznych są powszechne, a informacje te podaje się w ulotkach i na opakowaniach. Jak przypomina CNN, FDA już wcześniej wymagała ostrzeżeń na szczepionkach - o rzadkim ryzyku zapalenia mięśnia sercowego (głównie u młodych mężczyzn). Ryzyko spadło po zmianie odstępów między dawkami, a większość przypadków kończyła się pełnym wyzdrowieniem. Serwis wskazuje przy tym na polityczny kontekst - CNN zaznacza, że obecnie w rządzie są osoby sceptyczne wobec szczepień. Ponadto projekt umieszczenia ostrzeżeń na szczepionkach przeciw Covid-19 jest koordynowany przez dr Vinaya Prasada, naczelnego dyrektora ds. medycznych i naukowych FDA oraz dyrektora Centrum Oceny i Badań Produktów Biologicznych, który jest znany ze swoich krytycznych poglądów na temat pandemii.

Eksperci alarmują, że brak konkretnych danych ze strony FDA i procesu konsultacji może podważyć zaufanie do agencji, a także doprowadzić do osłabienia wiary w skuteczność szczepień ze względu na szerzącą się dezinformacją. Badania pokazują wszak, że podobnie jak wiele innych szczepionek, także szczepienia przeciw Covid-19 pomogły ograniczyć rozprzestrzenianie się choroby. Według analiz zapobiegły one prawie 20 milionom zgonów w pierwszym roku stosowania. Ponadto u dzieci w sezonie 2024-25 szczepionki znacząco zmniejszyły ryzyko wizyt w szpitalach z powodu wirusa.

Plan FDA nie został jeszcze sfinalizowany i może ulec zmianie. Według informatorów konkretne ustalenia mogą zostać ujawnione do końca 2025 roku.