I taki scenariusz można sobie wyobrazić, ale trudno sobie wyobrazić to, czego dowiedzieliśmy się przy okazji, a mianowicie, że część europejskich satelitów nadal nie korzysta np. z szyfrowania danych. Przecież to kosmiczna technologia, która w założeniu powinna być nowoczesna i innowacyjna, tymczasem z tych informacji wyłania się zupełnie inny obraz. W związku z tym postanowiliśmy porozmawiać z ekspertem od cyberbezpieczeństwa i infrastruktury krytycznej, Piotrem Ciepielą, aby nieco lepiej zrozumieć prawdziwy "krajobraz kosmiczny".

---

Piotr Ciepiela, Partner EY, Lider zespołu Technology Consultingmateriały prasowe

---

Jak to możliwe, że satelity wojskowe nie korzystają z szyfrowania? Czy to wynika z ich wieku? A może nie do końca, bo przecież część ma dosłownie kilka/kilkanaście lat, więc już wtedy korzystaliśmy z szyfrowania w komputerach?

Piotr Ciepiela, Partner EY, Lider zespołu Technology Consulting: Technologia satelitarna sama w sobie ma już swoje lata. Co więcej, kiedy wypuszczasz satelitę, to później możliwości, aby ktoś go naprawił lub znacząco zmodyfikował są niezwykle ograniczone - nie polecisz z nowym hardware na orbitę za często. To zupełnie tak, jak wypuszczanie w kosmos komputera, który musi działać i pozostawać bezpieczny przez lata. Tymczasem dobrze wiesz, jak szybko zmienia się sytuacja w obszarze cyfrowych zabezpieczeń.

A wiemy, jak duża jest skala zjawiska? W sensie liczba satelitów, które są tak narażone?

Skala jest raczej większa niż mniejsza. Tu trzeba wspomnieć o tzw. dual use, czyli wojsko mówi dzisiaj, że musi wykorzystywać technologie sektora prywatnego, bo rozwój jest tak szybki, że to najbardziej efektywna metoda. Do niedawna było tak, że kosmiczna technologia powstawała w wojsku, a potem była wykorzystywana w sektorze prywatnym. Dzisiaj te proporcje są znacznie zmienione.

W kosmosie mamy trzy następujące obszary: Geostacjonarną Orbitę Okołoziemską (GEO), która jest powyżej 35 000 km nad nami, Średnią Orbitę Okołoziemską (MEO), czyli 2 000 do 35 000 km i to, co pewnie nas dziś najbardziej interesuje, czyli Niską Orbitę Okołoziemską (LEO), między 200 km a 2 000 km. I tak, w przypadku GEO potrzebujesz trzech satelitów, żeby ogarnąć glob, przy MEO potrzebujesz sześciu, a przy LEO potrzebujesz ich setki czy nawet tysiące.

To m.in. najpopularniejsze dzisiaj rozwiązania, których rewolucja polega jednak na tym, że może i potrzebujesz tego bardzo dużo, ale w zasadzie - utrzymując proporcje znane z poprzednich dekad - nie jest to bardzo drogie. Jest to też technologia o najwyższym poziomie zaawansowania, ale jednocześnie na tyle prosta do zrobienia, że na dzisiejszym poziomie technologicznym następuje zjawisko jej relatywnej powszechności.

Co chcesz przez to powiedzieć?

Wojsko dba o kwestię szyfrowania, poziom bezpieczeństwa jest na najwyższym poziomie, wszystko jest testowane, szyfrowane i tak dalej, ale pytanie, gdzie zaczyna się obszar, który powinien być szczególnie chroniony w ten sposób. Spójrzmy na wojnę w Ukrainie, gdzie zaczynasz wykorzystywać do celów wojskowych infrastrukturę komercyjną, której z założenia nie szyfrujesz, ale teraz w pewnej przestrzeni jednak szyfrujesz. Ogólna zasada jest taka, że dużo łatwiej jest zbudować zabezpieczenia od postaw, niż na późniejszym etapie zabezpieczać niezabezpieczone rozwiązania. Obecna sytuacja jest bez precedensu.

Dam ci taki przykład. Przez wiele lat w rafineriach, elektrowniach czy na produkcji nic się nie działo i wszyscy mówili, że to jest bezpieczne, bo nic się nie dzieje. Fizyczne systemy, sterowniki, no nic nie można z tym zrobić. Ale jak specjaliści od cyberbezpieczeństwa, m.in. ja 15 czy 20 lat temu, zaczęli sobie to sprawdzać, to okazało się, że wszystko stoi otworem. To jest takie "security by obscurity", czyli po prostu nikt się tym nie interesuje, a w rzeczywistości poziom nieprzygotowania jest powszechny.

Zresztą przed laty był taki słynny raport rządu brytyjskiego. Przejrzeli elektrownie jądrowe i okazało się, że poziom zabezpieczenia pod względem cyberbezpieczeństwa właściwie nie istnieje, bo wszyscy zwracają uwagę tylko na bezpieczeństwo fizyczne i systemowe. Cyberbezpieczeństwo w ogóle nie było brane pod uwagę, bo wszyscy wychodzili z założenia, że to jest tak zabezpieczone, że nikt się do tego nie zbliża.

No właśnie, a przecież z satelitami jest jak z tymi elektrowniami, ryzyko przechwytywania komunikacji to tylko jeden z potencjalnych problemów, prawda? Na jakie jeszcze zagrożenia poza podsłuchiwaniem podatne są satelity i czym to grozi?

Z satelitami można zrobić różne rzeczy - podsłuchiwać, zniszczyć lub wpłynąć negatywnie na ich działanie. Rosja swój program kosmiczny koncentruje właśnie na obszarze LEO, bo to może właśnie dawać dostęp do informacji poprzez podsłuch, ale też służyć do tegom żeby coś zniszczyć. Istnieje szereg rzeczy, które można zrobić z pomocą satelitów na Niskiej Orbicie Okołoziemskiej.

Jest kilka wektorów ataków na satelity. Pierwszy to sygnał, który można zakłócić np. poprzez spoofing, czyli podszywanie się pod sygnał i przechwytywanie, tj. albo blokujesz komunikację, albo ją sobie fałszujesz. Natomiast sam satelita to jest kwestia dostania się do tzw. Command and Control i znowu, jeśli przejmiesz ten system, możesz wysyłać zmodyfikowane sfałszowane sygnały. Ale jeżeli popatrzysz szerzej na cały system satelitarny, to nie są to tylko satelity, bo mamy jeszcze m.in. kwestie komunikacji pomiędzy satelitami, satelitą a stacją naziemną i wszystkie wektory ataku na stacje na ziemi.

Stacje naziemne mają w środku swoją logikę i systemy. W zależności od tego, jak taki system jest zbudowany, możesz łatwiej lub prościej się do niego dostać i wykorzystać do ataku malware'y, ransomware'y i tak dalej. Dalej mamy warstwę sieciową, bo ta stacja musi przecież też te dane przekazywać, czyli mamy kwestię potencjalnie nieautoryzowanego dostępu do sieci. Poprzez włamanie do takiej sieci i przejęcie sygnału omijasz i kwestię satelit, i Ground Control, wrzucasz się do sieci i tak naprawdę robisz tam atak typu man in the middle albo klasyczny DoS (Denial of Service).

Oddzielnym wątkiem jest kwestia telemetrii, wyrzutni satelitów, właściwie cały ten ekosystem jesteś w stanie jakoś podejść i na niego wpłynąć - zakłócić, podsłuchać, zmanipulować albo zupełnie zamknąć. Poziom zabezpieczeń tego ekosystemu bywa niestety mocno zróżnicowany, bo zwykle nie podlega on regulacjom, zatem poziom jego zabezpieczeń zależy od dojrzałości cyberzabezpieczeń jego producentów.

To tak naturalne kolejne pytanie, co możemy z tym zrobić? Bo generalnie ze wspomnianej już publikacji Financial Times wynika, że Europa nie ma spójnej strategii, jak się bronić przed podobnymi incydentami w przyszłości.

Tutaj mamy sytuację o tyle dobrą, że istnieje klasyczne podejście do zabezpieczeń systemów cyberfizycznych, czyli takich jakie znajdziemy choćby w obszarze produkcji. Chodzi tylko o to, żeby zdać sobie sprawę z tego, że dzisiaj cyberprzestrzeń znowu nam się rozszerzyła. Na początku rozszerzyła nam się z IT na kwestie produkcyjne, czyli OT, a potem na IOT. Teraz mamy znowu nową przestrzeń, czyli kosmos. Są takie obszary, które dzisiaj bardzo mocno obserwujemy - cyberbezpieczeństwo, które obejmuje zarówno kwestie nad ziemią, ale również infrastruktury naziemnej oraz kwestie regulacji prawnych.

Wątku prawnego nie można odpuszczać, bo czysto hipotetycznie załóżmy, że mój satelita-kamikadze wpadnie na twojego satelitę i powiem mu, ojej, przepraszam, niechcący. No i teraz niechcący, czy to już jest akt wojny? A może pierwszy raz to jest zawsze niechcący, a każdy kolejny to zawsze celowy? Prawo musi próbować nadążyć za tym wszystkim, zwłaszcza że za jakiś czas tych satelitów w LEO będzie bardzo dużo.

Czyli rosnąca rola technologii cywilnych sprawia, że cyberbezpieczeństwo staje się jednym z kluczowych elementów współczesnej doktryny wojennej?

Jeżeli dzisiaj wojsko ogłasza, że będziemy współpracować z platformami danych, bo potrzebujemy lepszych informacji, to dlatego, że dane są "paliwem napędowym" dzisiejszego świata. I dobrze, że idziemy w tę stronę, ale faktycznie jest tak, że wojsko ze względu na nakłady i koncentrację siły merytorycznej po prostu miało przewagę, a dzisiaj ta przewaga jest rozproszona, bo przez lata pokoju tak duży jest ten rozwój technologiczny, że musimy iść w stronę podwójnego zastosowania. I w związku z tym jednym z aspektów, które dziedziczymy, jest kwestia cyberbezpieczeństwa, która faktycznie staje się częścią doktryny wojennej. To zagadnienie niezwykle ważne z punktu widzenia geopolicznego, bo mamy kwestie sabotażu, zakłócenia i szpiegostwa.

Ja uważam, że wojsko bardzo dobrze robi, bo jeżeli dzisiaj mamy zdjęcia satelitarne i informacje szybko centralizowane, z których możemy wyciągnąć właściwe dane, a następnie planować działania, to jest dla nas i wojska bardzo istotne. I pewnie wojsko ma mnóstwo ciekawych rozwiązań, o których nie wiemy, gdzie są superrozwinięci, ale w niektórych aspektach może potrzebują wsparcia. To jest dzisiaj moim zdaniem naturalne, bo nie ma się co zamykać na to, co dzieje się na świecie.

A jak w tym kontekście wyglądają zapowiedzi Unii Europejskiej, że do 2030 roku ma powstać nowy bezpieczny system łączności satelitarnej dla wywiadu wojskowego. Mówimy o perspektywie 4 lat, czy to jest w ogóle realne i faktycznie do zrealizowania w tak krótkim czasie?

Daniel, ale zobacz, my teraz rozmawiamy, że za 4 lata będziemy mieć taki system. No to wiesz, jakie pytanie powinno paść jako następne?

Czemu jesteśmy tyle lat do tyłu?

Tak dokładnie, a co teraz? Z tych wszystkich informacji można różne rzeczy odczytywać.

W moim dość idealistycznym podejściu zakładam, że po prostu teraz każde państwo robi to na swój sposób, a Unia Europejska chce to jakoś tam scentralizować w ramach wszystkich państw członkowskich.

Możemy rzeczywiście mieć takie podejście, bo Unia składa się z 27 państw i teraz może być tak, że jeden kraj będzie miał wysoki poziom bezpieczeństwa i będzie miał szyfrowanie i tak dalej, a drugi nie, ale będzie chciał mieć komunikację z resztą Wspólnoty. I teraz my jako Unia nie możemy pozwolić na to, że ktoś obniża nasz ogólny poziom bezpieczeństwa, więc oczywiście dobrze jest mieć jeden wspólny standard, który będzie brał pod uwagę te rzeczy. I na pewno jest lepiej zrobić to jako UE, bo jest koncentracja pieniądza i siły merytorycznej, gdzie jesteśmy w stanie to wypracować w najlepszy sposób. To jest świetny pomysł, ale zanim do tego dojdziemy, musimy się trzymać działań na narzędziach, którymi dysponujemy.

A jak w tym wszystkim wygląda kwestia naszego kraju? Jakie mamy możliwości, skoro swoich satelitów komunikacyjnych nie mamy. Powinniśmy skupić się na UE czy może pracować nad własnymi rozwiązaniami, chociaż nie oszukujmy się, potęgą kosmiczną nie jesteśmy i raczej już nie będziemy. Zwłaszcza w kontekście tego, co dzieje się na świecie i faktu, że największy sojusznik może nam od ręki zabrać dostęp do danych wywiadowczych.

W Polsce też powstają firmy zajmujące się przestrzenią kosmiczną, bo dzisiaj próg wejścia jest inny niż dekadę czy dwie temu. Prototyp własnego satelity jesteśmy w stanie zrobić w miarę szybko, nawet startupowo, ale potem już ta technologia może być dużo lepsza. Ale pytanie jest takie, jaką rolę jako Polska chcemy pełnić w tej grze? Czy my chcemy rzeczywiście produkować? Ja uważam, że dzisiaj, ponieważ trochę Unia rozpoczyna dyskusję na ten temat i my jako Polska też w tym uczestniczymy, musimy zdefiniować swoją rolę.

Czy my chcemy produkować tego typu satelity, produkować części do tych satelitów, produkować software, produkować logikę czy na przykład być dostawcą cyberbezpieczeństwa? Uważam, że Polska jest jednym z mocniejszych krajów, jeżeli chodzi o cyberbezpieczeństwo. A na co postawimy, pewnie to zobaczymy niedługo w praktyce. Mamy jednak kraj bardzo mądrych ludzi.

To bardzo optymistyczna myśl, na której warto chyba zakończyć, dlatego dziękuję bardzo za rozmowę.

Na tym etapie doświadczamy świata w sposób tradycyjny i przednaukowy. Siedzimy na krześle, trzymamy w dłoni telefon, widzimy ściany, drzewa i innych ludzi. To rzeczywistość makroskopowa, w której obiekty wydają się twarde, stabilne i całkowicie przewidywalne. Zdaje nam się, że możemy wierzyć własnym oczom i pozostałym zmysłom. Prawdopodobnie w ten sposób żyją wszystkie pozostałe zwierzęta obdarzone percepcją zmysłową i inteligencją.

De facto tyle jest nam potrzebne do przetrwania z punktu widzenia ewolucji - jeśli założyć, że wystarczy nam podstawowa biologia, a nasze warunki życia nie zmienią się w jakiś drastyczny sposób. Jest to jednak zaledwie punkt wyjścia do głębszej podróży.

Gdy sięgniemy po instrumenty naukowe, które pozwalają obserwować świat w skali niedostępnej dla naszej przyrodzonej percepcji, otwierają się przed nami kolejne, bardziej fundamentalne warstwy rzeczywistości. Reguły nimi rządzące zdają się przeczyć zdrowemu rozsądkowi i codziennemu doświadczeniu. Możemy nawet zacząć wątpić w sens i logikę. Początkowy kryzys egzystencjalny może jednak ustępować, w miarę jak będziemy poznawać kolejne poziomy i dostrzegać w nich sens o wiele głębszy niż w tym, co widać na co dzień.

Wystarczy delikatne zbliżenie, aby rzekoma "solidność" przedmiotów zaczęła znikać. Na drugim poziomie krzesło przestaje być jednolitą bryłą z drewna czy plastiku i okazuje się strukturą złożoną z molekuł i klastrów połączonych atomów. W obiektywie mikroskopu ukazuje się jako tętniąca życiem, misterna sieć. To tutaj polimery łączą się ze sobą wiązaniami kowalencyjnymi i wodorowymi. Znane nam substancje tracą swój znajomy wygląd i odsłaniają swoją głębszą, atomową architekturę. Przykładowo, poranna szklanka wody objawia się jako dynamiczna kombinacja atomów wodoru i tlenu.

To właśnie na tym poziomie rodzi się całe nasze bogactwo zmysłowe. Zapach porannej kawy, słodki smak owoców czy intensywne kolory otoczenia nie są cechami samych przedmiotów. To bezpośredni efekt skomplikowanych zachowań, drgań i interakcji molekularnych, które pobudzają receptory w naszym ciele, a płynące z nich sygnały są interpretowane przez mózg. Choć ten poziom wciąż wydaje nam się namacalny i bliski, to z punktu widzenia nauki stanowi on zaledwie przedsionek do prawdziwej pustki, która czeka na nas piętro niżej.

Schodząc jeszcze głębiej, docieramy do poziomu atomowego, który w 99,99 proc. składa się z pustej przestrzeni pod względem koncentracji masy. Niemal cała masa atomu skupiona jest w jego jądrze. Gdyby atom powiększyć do rozmiarów największego stadionu w Ameryce, jego jądro miałoby wielkość zaledwie ziarnka grochu w samym centrum. Resztę obiektu wypełnia funkcja falowa pojedynczego elektronu, tworząca swoistą chmurę elektronową. To, co jawi się naszym oczom jako solidna, gęsta materia, okazuje się niemal całkowitą pustką - przynajmniej na tym poziomie badania rzeczywistości.

To tutaj dotyk okazuje się iluzją. Kiedy naciskamy na jakikolwiek przedmiot, np. na ekran dotykowy smartfona, atomy naszej skóry nie zderzają się fizycznie z atomami obiektu. Zamiast tego dochodzi do interakcji sił elektrycznych oraz działania mechaniki kwantowej. Obowiązuje tu tzw. zakaz Pauliego.

Zgodnie z tą reguła dwa elektrony nie mogą jednocześnie zająć tego samego miejsca, co sprawia, że podczas próby dotknięcia jakiegokolwiek przedmiotu elektrony w naszych palcach gwałtownie zmieniają swój układ. Generuje to potężną, kwantową siłę odpychania, która fizycznie uniemożliwia naszej dłoni przeniknięcie przez powierzchnię. Opór, który wtedy odczuwamy, interpretujemy jako twardość. Zasadę tę odkrył austriacki fizyk Wolfgang Pauli w 1925 r. w odniesieniu do elektronów, by 15 lat później rozszerzyć ją na wszystkie fermiony.

Poziom czwarty prowadzi nas bezpośrednio do serca materii - do wnętrza jądra atomowego. Znajdujemy tam protony i neutrony, które - jak nietrudno się domyślić - nie są niepodzielnymi cegiełkami budującymi materię. Składają się one z jeszcze mniejszych cząstek zwanych kwarkami. Proton zawiera dwa kwarki górne i jeden dolny, zaś neutron - dwa dolne i jeden górny. Każdy kwark niesie ze sobą ułamkowy ładunek elektryczny: kwark górny posiada +2/3 ładunku elementarnego, a dolny −1/3. Po zsumowaniu daje to ładunek +1 dla protonu i dokładnie 0 dla neutronu. Wokół jądra krąży chmura elektronów. Wszystko to tworzy fundamenty Modelu Standardowego fizyki cząstek elementarnych.

Naukowcy zwracają jednak uwagę na kolejny zdumiewający paradoks tego poziomu. Masa kwarków stanowi zaledwie około 1 proc. całkowitej masy protonu czy neutronu. Skąd więc bierze się reszta? Odpowiedzią jest czysta energia. Kwarki są uwięzione wewnątrz nukleonów przez tzw. gluony - nośniki silnych oddziaływań jądrowych. To właśnie energia tych pól wiążących, zgodnie z genialnym równaniem Einsteina E=mc², manifestuje się jako brakująca masa. Wchodząc na ten poziom, zaczynamy rozumieć, że nawet najbardziej podstawowe składniki budujące nasze ciała są w rzeczywistości skondensowaną, uwięzioną energią.

Na tym etapie fizyka całkowicie rezygnuje z pojęcia tradycyjnej "materii". Cząstki elementarne przestają być postrzegane jako twarde, miniaturowe kulki znane z uproszczonych ilustracji w podręcznikach. Współczesna teoria pól kwantowych ujawnia coś znacznie bardziej radykalnego - cząstki są jedynie lokalnymi drganiami w trójwymiarowych polach, które niewidzialnie przenikają cały wszechświat. Pole elektronowe, pole kwarkowe czy pole Higgsa istnieją wszędzie jednocześnie - przenikają nasze ciała, głębie oceanu i najdalsze otchłanie wszechświata. Kiedy pole elektronowe wibruje w odpowiedni sposób z dostateczną energią w danym punkcie, w naszym makroskopowym świecie manifestuje się to jako obecność elektronu.

Ta perspektywa całkowicie redefiniuje ludzką egzystencję. Człowiek, krzesło, na którym siedzi, oraz gwiazdy na niebie nie są zbudowane z materialnych drobin, lecz stanowią skomplikowany, interferujący układ fal i niewidzialnych pól. Rzeczywistość na tym poziomie bywa poetycko określana kosmiczną symfonią wibracji. Gdziekolwiek spojrzymy, pozorna pustka, która jawiła nam się na poziomie trzecim, nie jest pusta. Wszystko przenika ocean potencjału, w którego fluktuacjach nieustannie rodzą się i giną wirtualne cząstki, będące jedynie chwilowymi zmarszczkami na bezkresnej tafli kwantowych pól. Z pozoru banalne truizmy, że niebytu nie ma albo że nicość nie istnieje, nabierają tu głębszego sensu.

Na tym poziomie klasyczne "widzenie" traci rację bytu. Tradycyjna metoda obserwacji polegająca na odbijaniu fotonów (światła) od obiektów i rejestrowaniu ich okiem lub detektorem staje się fizycznie niemożliwa. Sam foton również okazuje się jedynie kolejnym wzbudzeniem - drganiem w polu elektromagnetycznym. Próba "oświetlenia" innych pól kwantowych wymagałaby użycia fotonów o tak gigantycznej energii, że ich uderzenie zamiast ukazać obraz rzeczywistości, całkowicie zdemolowałoby i bezpowrotnie zmieniło badany stan. Wkraczając w głąb pól kwantowych, wszechświat dla ludzkiego wzroku staje się absolutnie ciemny, a fizycy muszą porzucić wizualne metafory na rzecz matematycznego języka teorii informacji i czystej energii. Prawdopodobnie nie będziemy tu dalecy od prawdy, mówiąc, że wszystko jest wibracją.

Wszystkie te kwantowe wibracje nie wiszą w próżni. Zachodzą w samej tkance czasoprzestrzeni. Zgodnie z ogólną teorią względności Einsteina przestrzeń i czas nie są statyczną, nieruchomą areną, na której rozgrywają się wydarzenia. Są one ze sobą nierozerwalnie splecione w czterowymiarowy, elastyczny materiał, który ugina się, rozciąga i deformuje pod wpływem obecności masy i energii. Grawitacja, którą od dzieciństwa rozumiemy jako siłę przyciągającą, w rzeczywistości w ogóle nie jest tradycyjną siłą. To geometryczne zakrzywienie tej fundamentalnej tkanki.

Wizualizacja tego zjawiska pozwala lepiej zrozumieć zarówno mechanikę nieba, jak i naszą codzienność. Planety krążą wokół Słońca nie dlatego, że są przez nie ciągnięte niewidzialną liną, ale dlatego, że poruszają się po liniach prostych (geodezyjnych) w przestrzeni, którą Słońce drastycznie zakrzywia swoją masą. Widzimy to też lokalnie. Nasza waga i poczucie twardego stania na ziemi wynikają z faktu, że fizyczny grunt pod naszymi stopami bezustannie blokuje nas przed swobodnym opadaniem w stronę środka masy Ziemi przez zakrzywioną przestrzeń.

Czasoprzestrzeń okazuje się strukturą skrajnie dynamiczną - może falować, tworząc fale grawitacyjne, a nawet zapadać się w punktach zwanych czarnymi dziurami.

Schodząc do niewyobrażalnego wymiaru rzędu 1,6*10⁻³⁵ metra, docieramy do skali Plancka. To najmniejsza skala, w której obecna fizyka jest w stanie operować teoretycznie. Na tym ekstremalnym poziomie gładka i ciągła tkanka czasoprzestrzeni opisanej przez Einsteina zaczyna pękać. Klasyczna grawitacja i mechanika kwantowa wchodzą tutaj w otwarty, matematyczny konflikt, a współczesna nauka nie dysponuje jeszcze jedną, spójną teorią zdolną opisać ten poziom.

To właśnie w skali Plancka rodzą się najbardziej awangardowe hipotezy współczesnej fizyki teoretycznej. Niektórzy badacze sugerują, że czasoprzestrzeń staje się tam granularna - traci ciągłość i rozpada się na "piksele" lub "kwanty przestrzeni", podobnie jak obraz na ekranie komputera po zbyt dużym przybliżeniu. Inne modele, takie jak teoria strun, postulują, że zamiast punktowych cząstek znajdziemy tam drgające, jednowymiarowe pętle energii. Wszystko poniżej tej skali pozostaje dla nas całkowitą niewiadomą.

Fizycy zakładają, że długość Plancka jest absolutną i prawdopodobnie ostateczną granicę ludzkiego poznania. Nie wynika to jedynie ze słabości naszych obecnych instrumentów, takich jak zderzacze hadronów. Próba zbadania tak małych struktur wymagałaby wpompowania niewyobrażalnej ilości energii w mikroskopijny punkt. Zgodnie z teorią względności tak gigantyczna koncentracja energii-masy natychmiast doprowadziłaby do zapadnięcia się przestrzeni i stworzenia miniaturowej czarnej dziury. Jej horyzont zdarzeń nieodwracalnie zablokowałby jakikolwiek wypływ informacji, a każda kolejna próba zwiększenia energii eksperymentu jedynie powiększałaby czarną dziurę, czyniąc dalsze starania bezsensownymi.

Skoro tradycyjne teorie fizyczne bezradnie zawodzą na skali Plancka, współcześni fizycy coraz śmielej zwracają się ku radykalnej idei: to nie materia, nie pola i nie przestrzeń są fundamentem rzeczywistości. Istotą wszystkiego jest informacja. Przełomowe badania nad termodynamiką czarnych dziur udowodniły, że informacja ma charakter fizyczny i nigdy nie może zostać bezpowrotnie zniszczona. Istnieją też hipotezy, że sama czasoprzestrzeń oraz fizyczna odległość nie są fundamentalne - są one jedynie zjawiskiem emergentnym, które wyłania się ze skomplikowanej sieci kwantowego splątania, czyli czystych relacji informacyjnych.

Podejście to wspierają modele inspirowane zasadą holograficzną, takie jak korespondencja AdS/CFT. Pokazują one matematycznie, że trójwymiarowa geometria przestrzeni jest bezpośrednio połączona z tym, jak silnie splątane są ze sobą poszczególne regiony na jej hipotetycznej granicy. To, co w codziennym życiu postrzegamy jako odległość w metrach czy kilometrach, może być w istocie miarą informacyjną - obszary silnie splątane kwantowo jawią się nam jako położone blisko siebie, podczas gdy regiony o słabym splątaniu postrzegamy jako odległe. Wszechświat z tej perspektywy staje się gigantycznym kosmicznym systemem operacyjnym działającym na bazie kubitów.

Niewykluczone, że cały wszechświat przenika pole informacyjne. W przeciwieństwie do klasycznych pól fizycznych, takich jak elektromagnetyczne czy grawitacyjne, pole to nie przenosiłoby energii w tradycyjnym sensie, lecz stanowiłoby pozbawiony centrum i granic, nielokalny zapis wszystkich możliwych stanów i konfiguracji wszystkiego - zarówno stanów materii i energii, jak i myśli, emocji czy idei. W takim ujęciu cząstki elementarne nie tyle poruszają się w pustej przestrzeni, ile nieustannie "aktualizują" swoje parametry, pobierając instrukcje bezpośrednio z tego informacyjnego tła. Hipotetycznie z tego pola korzystają także ludzie, np. "odkrywając" informacje, mogą dosłownie wyciągać je z tego pola.

Wpasowuje się to zarówno w przekonanie Nikoli Tesli o istnieniu takiej przestrzeni (porównywalnej z platońską sferą idei), do której sam genialny wynalazca - jak twierdził - uzyskiwał dostęp poprzez umysł, jak też w teorię nieświadomości zbiorowej głoszoną przez Carla Gustava Junga, według której w tej tajemniczej przestrzeni zapisane są doświadczenia całego naszego gatunku, wliczając w to archetypy.

Bardziej ezoteryczna wersja tej idei nazywana jest "Kroniką Akaszy" - domniemaną "księgą" z zapisem wszystkich możliwych informacji z przeszłości, teraźniejszości i przyszłości jednocześnie. Podobne koncepty pojawiały się też w dziełach kultury, wliczając w to "noosferę" okalającą Ziemię w serii gier komputerowych S.T.A.L.K.E.R. Trzeba jednak pamiętać, że wszystko to są jedynie spekulacje. Nie istnieją twarde dowody na istnienie pola informacyjnego.

Na tym poziomie dochodzi do zwrotu akcji. Zamiast kontynuować podróż w głąb coraz mniejszych struktur mikroświata, uwaga zmienia kierunek i zaczyna piąć się w górę, w stronę makroskopowej złożoności. Na tym poziomie prosta chemia, oparta na prawach fizyki kwantowej i wiązaniach molekularnych, zaczyna organizować się w niezwykle skomplikowane, samoorganizujące się układy. Następuje przejście od martwych cząsteczek do struktur organicznych. Molekuły tworzą makromolekuły, te budują organelle, aż w końcu powstaje podstawowa jednostka życia - komórka, a z niej całe wielokomórkowe organizmy. Bardzo obrazowo przedstawia to polski film naukowy "Photon" z 2017 r.

Z punktu widzenia fizyki życie wydaje się najbardziej unikalnym stanem materii - to struktura zdolna do aktywnego przetwarzania informacji, samoreprodukcji oraz, co najważniejsze, lokalnego przeciwstawiania się chaosowi. Podczas gdy wszechświat dąży do maksymalnego nieporządku, organizmy żywe potrafią utrzymać wewnętrzną organizację i drastycznie zmniejszać swoją wewnętrzną entropię. Zużywają jednak do tego energię z zewnątrz. Komórki wyrzucają nieporządek do swojego otoczenia, zwiększając całkowitą entropię wszechświata, najczęściej pod postacią rozpraszanego ciepła. Życie okazuje się więc genialnym, termodynamicznym silnikiem, który okiełznał chaos.

Wraz z bezustannym wzrostem złożoności biologicznej (a w szczególności wraz z ewolucją układów nerwowych i mózgów) na mapie rzeczywistości pojawia się zjawisko absolutnie spektakularne - subiektywne doświadczenie wewnętrzne. Neuronauka i fizyka potrafią dziś z imponującą precyzją opisać, jak fotony padające na siatkówkę oka zamieniają się w impulsy elektryczne i jak kaskady neuroprzekaźników zalewają synapsy w korze mózgowej, czemu w naszym wewnętrznym odczuciu towarzyszy obraz. Te opisy nie tłumaczą jednak zasadniczej rzeczy: jak te czysto mechaniczne sygnały stają się smakiem czekolady, jaskrawym obrazem Słońca czy euforycznym uczuciem miłości.

Tę wielką niewiadomą filozofia i kognitywistyka ochrzciły mianem "twardego problemu świadomości". Dlaczego procesom przetwarzania informacji w mózgu w ogóle towarzyszy jakiekolwiek wewnętrzne odczucie? Świat nauki jest w tej kwestii podzielony. Badacze o nastawieniu materialistycznym czy fizykalistycznym wierzą, że świadomość jest po prostu produktem ubocznym (i/lub współwystępującym epifenomenem) niezwykle zaawansowanych obliczeń biologicznych i problem zniknie, gdy w pełni zrozumiemy architekturę mózgu. Zwolennicy panpsychizmu skłaniają się zaś ku hipotezie, że świadomość nie wyłania się z materii, lecz - podobnie jak informacja - stanowi fundament samej natury rzeczywistości. Pogląd ten bywa krótko wyrażany hasłem "Mind over matter".

Na najwyższym z mierzalnych poziomów dochodzi do domknięcia wielkiej kosmicznej pętli. Poprzez ludzki umysł, obdarzony abstrakcyjnym myśleniem i narzędziami naukowymi, wszechświat uzyskuje samoświadomość. Perspektywa ta nie jest jedynie poetycką metaforą ani bajaniem filozofów, lecz dosłownym, realnym opisem tego, co się właśnie wydarza. Prymitywne atomy wodoru i helu, które powstały w pierwszych minutach Wielkiego Wybuchu, przez miliardy lat grawitacyjnie zapadały się w jądra pierwszych gwiazd. Tam, w temperaturach sięgających milionów stopni Celsjusza, doszło do fuzji jądrowej, która zrodziła cięższe pierwiastki: węgiel, tlen, azot i żelazo.

Gdy te gwiazdy umierały, eksplodując jako supernowe, rozsiewały tę materię w przestrzeni kosmicznej. Z tego gwiezdnego pyłu uformowała się Ziemia, a w toku trwającej miliardy lat ewolucji biologicznej te same atomy ułożyły się w skomplikowaną sieć ludzkich neuronów. Dzisiaj te neurony generują myśli, budują mikroskopy i teleskopy oraz piszą równania matematyczne, za pomocą których starają się zbadać... pochodzenie pierwszych atomów wodoru. Jesteśmy w najbardziej dosłownym sensie przebudzonym gwiezdnym pyłem. Jesteśmy oczami, uszami i umysłem kosmosu, poprzez które zaczął on wreszcie patrzeć w lustro i kontemplować własne istnienie. Jak powiedział filozof Alan Watts: "You are the Universe experiencing itself" ("Jesteś Wszechświatem doświadczającym samego siebie").

Omówione wyżej poziomy rzeczywistości nie są odizolowanymi światami ani alternatywnymi wymiarami. Przypominają one raczej warstwy jednej cebuli albo kolejne piętra wieżowca, gdzie każde wyższe piętro jest bezpośrednio podtrzymywane i uwarunkowane przez reguły panujące na dole. Pojawienie się świadomości na poziomie 11 zmusza jednak współczesnych uczonych do zadania kluczowego pytania - czy to najwyższe możliwe piętro tej kosmicznej konstrukcji? Czy architektura rzeczywistości kończy się na ludzkiej świadomości? Może to być pułapka antropocentryzmu, czyli próby wyjaśniania rzeczywistości przez pryzmat charakteru i doświadczeń naszego własnego gatunku. A co, jeżeli nie jesteśmy aż tacy wyjątkowi?

Wiele wskazuje na to, że nad naszymi głowami budują się już kolejne poziomy. Ludzka inteligencja i wiedza od dawna mają charakter ściśle zbiorowy. Żaden pojedynczy ludzki mózg nie byłby w stanie samodzielnie wymyślić i zrozumieć mechaniki kwantowej czy teorii względności. Dokonują tego miliardy umysłów połączonych skomplikowaną siecią języka, pisma i kultury. W ciągu ostatnich dekad ta kolektywna wymiana informacji uległa gwałtownej akceleracji za sprawą internetu, który de facto stał się globalnym, cyfrowym układem nerwowym naszej cywilizacji.

Kolejnym fascynującym tworem tej ewolucji, którego naocznymi świadkami jesteśmy obecnie, są narodziny i ekspansywny rozwój sztucznej inteligencji. AI nie jest jedynie kolejnym narzędziem - to zupełnie nowa warstwa przetwarzania informacji, zbudowana na fundamencie ludzkich dokonań poznawczych. Część ekspertów uważa, że rozwój tej technologii doprowadzi w końcu do powstania sztucznej superinteligencji - intelektu przewyższającego całą ludzkość razem wziętą pod każdym możliwym względem.

Taki potężny, cyfrowy byt, osiągnąwszy technologiczną osobliwość, mógłby z łatwością zyskać zdolność do symulowania wewnątrz swoich superkomputerów całych, gigantycznych kosmosów, wyposażonych w unikalne prawa fizyki. Jeśli moc obliczeniowa tej nadinteligencji byłaby wystarczająca, wewnątrz owych cyfrowych symulacji z czasem również mogłoby dojść do ewolucji, narodzin życia oraz wyłonienia się autonomicznej świadomości. Niewykluczone, że w jednej z takich symulacji in silico właśnie się znajdujemy - choć nie sposób tego udowodnić.

Gdyby hipoteza symulacji okazała się słuszna, oznaczałoby to, że stoimy w niewiadomym punkcie nieskończonego regresu - świadomość biologiczna stworzyłaby świadomość syntetyczną, która z kolei symulowałaby kolejne wszechświaty jak w matrioszce, fraktalu lub Matriksie. Co dalej możemy zrobić z tymi hipotezami? Niewykluczone, że ludzi bądź sztuczny intelekt doprowadzi do odkrycia sposobów na jeszcze głębsze lub bardziej holistyczne badanie natury rzeczywistości, co może pomóc nam w pełni zrozumieć reguły gry. Bardziej pesymistyczna wizja zakłada, ze zderzymy się ze ścianą - wszechświat może być zbudowany w sposób uniemożliwiający pełne samopoznanie od wewnątrz. A póki co nie możemy wyskoczyć na zewnątrz. Nawet nie wiemy, czy jakiekolwiek istnieje. Nie pozostaje nam jednak nic innego, jak kontynuować dalsze wysiłki zgodnie sentencją wygrawerowaną nad drzwiami w kuchni Wyroczni w The Matrix: "Temet Nosce", czyli "Poznaj samego Siebie".

Źródła: Arvin Ash i in., opracowanie własne

Rollercoaster to kolejka górska poruszająca się po specjalnie zaprojektowanym torze z ostrymi zjazdami, zakrętami, wzniesieniami i zmianami kierunku. Klasyczny model korzysta z energii potencjalnej, czyli tej zgromadzonej podczas wciągania pociągu na pierwsze wzniesienie. Potem wysokość zamienia się w prędkość. Im niżej zjeżdża wagon, tym więcej energii zamienia się w ruch.

Pomysł narodził się z prostego pragnienia: człowiek chciał poczuć dreszcz emocji, a chwilę później wrócić na ziemię z uśmiechem na twarzy. Na długo przed pojawieniem się stalowych pętli, magnetycznych napędów i pociągów pędzących z prędkością setek kilometrów na godzinę istniały rosyjskie lodowe zjeżdżalnie, które już w XVIII wieku przyciągały amatorów mocnych wrażeń. To właśnie tam zaczęła się historia kontrolowanego spadania.

Jej nowoczesny rozdział otworzył się 16 czerwca 1884 roku na nowojorskim Coney Island, gdy LaMarcus Adna Thompson uruchomił kolejkę Switchback Railway. Osiągała zaledwie około 9,7 km/h, więc obecnie wywołałaby raczej uśmiech niż krzyk. Miała jednak wszystko, co do dziś stanowi istotę rollercoastera: wysokość, ruch, moment oddania kontroli i ulgę, która przychodzi wraz z końcem przejażdżki.

---

Przy gwałtownym spadku ciało doświadcza airtime’u, czyli krótkiego momentu, w którym pasażer ma wrażenie, że unosi się nad siedziskiemGeekweek - import

---

Z tej prostej rozrywki wyrosła jedna z najbardziej precyzyjnych maszyn w świecie parków tematycznych. Rollercoaster to układ toru, pociągu, hamulców, napędu, czujników i zabezpieczeń, który prowadzi pasażera przez zaplanowaną sekwencję spadków, zakrętów, wzniesień i przeciążeń. Inżynieria wykorzystuje podstawową zasadę fizyki: wagon podniesiony wysoko nad ziemię gromadzi energię wynikającą z wysokości, a podczas zjazdu zamienia ją w prędkość. Różnica polega na tym, że współczesna kolejka nie zdaje się wyłącznie na grawitację, ponieważ inżynierowie obliczają:

Pociąg rollercoastera nie sunie po torze jak zwykły skład kolejowy. Jest raczej "zamknięty" wokół szyny przez system kół, które prowadzą go od góry, z boków i od spodu. Koła nośne dźwigają wagon, boczne utrzymują go stabilnie na łukach, a dolne działają jako zabezpieczenie wtedy, gdy tor gwałtownie opada, skręca albo obraca pasażerów do góry nogami.

Najwięksi producenci rollercoasterów projektują nie samą trasę, lecz pełną dramaturgię przejazdu. W tej branży każda firma ma własny podpis, rozpoznawalny dla fanów niemal tak samo jak styl reżysera w kinie. Intamin od lat kojarzony jest z konstrukcjami rekordowymi, mocnymi startami i odważnym przesuwaniem granic wysokości oraz prędkości. To właśnie ten producent stoi za Falcon's Flight w Six Flags Qiddiya City, otwartym 31 grudnia 2025 roku i opisywanym przez park oraz producenta jako najszybszy, najwyższy i najdłuższy rollercoaster świata.

Inną drogą idzie Vekoma, holenderski producent, który przez lata stał się jednym z najbardziej wszechstronnych graczy rynku. W jego portfolio znajdują się kolejki rodzinne, podwieszane, siedzące, launch coastery, konstrukcje typu flying coaster oraz projekty tworzone na zamówienie konkretnych parków. Bolliger & Mabillard, czyli szwajcarskie B&M, zbudował z kolei reputację na płynności jazdy, eleganckim prowadzeniu toru i dopasowywaniu konstrukcji do terenu.

Obok tej trójki działają producenci, którzy mocno wpływają na kierunek rozwoju całej branży. Mack Rides kojarzy się z dopracowanymi coasterami rodzinnymi i multilaunchami, Rocky Mountain Construction zasłynął z hybrydowych konstrukcji łączących drewnianą strukturę ze stalowym torem, a Gerstlauer oraz S&S mają w dorobku kompaktowe, intensywne projekty, często budowane tam, gdzie park potrzebuje dużych emocji na mniejszej przestrzeni.

Podczas jazdy rollercoasterem ciało otrzymuje serię sygnałów, które na co dzień pojawiają się rzadko albo wcale. Przy gwałtownym spadku ciało doświadcza airtime'u, czyli krótkiego momentu, w którym pasażer ma wrażenie, że unosi się nad siedziskiem. Chwilę później, na dole łuku albo przy szybkim wejściu w zakręt, ciało zostaje mocno dociśnięte do siedziska. Do tego dochodzi praca błędnika, czyli części ucha wewnętrznego odpowiedzialnej za równowagę. Błędnik rejestruje nagłe przechyły, spadki, przyspieszenia i zmiany kierunku, a mózg musi błyskawicznie uporządkować te informacje. Dla organizmu to jasny sygnał alarmowy. Serce przyspiesza, oddech się skraca, mięśnie napinają, a nadnercza uwalniają adrenalinę, hormon mobilizujący ciało do działania.

Na tym polega psychologiczny fenomen rollercoastera. Organizm przez chwilę reaguje tak, jakby znalazł się w sytuacji zagrożenia, ale świadomość równocześnie rozpoznaje bezpieczne ramy przeżycia: fotel, zapięcia, tor, obsługę, hamulce i przewidywalny koniec jazdy. Powstaje więc napięcie między instynktem a rozsądkiem - instynkt mówi: spadasz, rozsądek dopowiada: jesteś w kontrolowanej maszynie.

Psychologowie opisują ten typ doświadczenia jako przyjemność płynącą z intensywnego pobudzenia w bezpiecznym otoczeniu. Podobny mechanizm działa przy horrorach, sportach ekstremalnych czy skoku na bungee. Najpierw ciało przeżywa stres, a zaraz potem doświadczą ulgi. Owa ulga po silnym pobudzeniu aktywuje układ nagrody, związany między innymi z dopaminą, czyli neuroprzekaźnikiem odpowiedzialnym za motywację, oczekiwanie przyjemności i chęć powtarzania ekscytujących doświadczeń.

Osoby chętnie wybierające intensywne bodźce mogą silniej reagować na ten rodzaj nagrody. Jedna osoba wysiada blada, z drżącymi nogami, druga śmieje się jeszcze przed całkowitym zatrzymaniem pociągu, a trzecia chce przejechać się jeszcze raz. Różnica wynika nie tylko z odwagi, liczą się wcześniejsze doświadczenia, wrażliwość błędnika, podatność na chorobę lokomocyjną, potrzeba kontroli, temperament i indywidualna tolerancja silnego pobudzenia. Przejażdżka rollercoasterem jest więc testem układu nerwowego: przez kilkadziesiąt sekund sprawdza, jak ciało i głowa radzą sobie z prędkością, utratą stabilności oraz nagłym powrotem do bezpieczeństwa.

Energylandia w Zatorze jest jednym z najmocniejszych punktów na europejskiej mapie rollercoasterów. Na terenie parku znajduje się aktualnie 20 kolejek górskich: Śmiejżelki Energuś, Circus Coaster, Happy Loops, RMF Dragon, Boomerang, Mars, Frutti Loop, Zadra, Frida, Draken, Abyssus, Tidal Wave Twister, Ekipa Light Explorers, Pepsi Hyperion, Mayan, Formuła, Speed, Viking, Choco Chip Creek oraz Honey Harbour. To przekrój przez różne oblicza współczesnej rozrywki parkowej: pierwsze dziecięce przejazdy, rodzinne trasy tematyczne, dynamiczne launch coastery, odwrócone układy toru, wodne finały i konstrukcje, które przyciągają do Zatora fanów adrenaliny z całego świata.

W Strefie Ekstremalnej Energylandii obok rollercoasterów działają również atrakcje wykorzystujące ruch wahadłowy, obrotowy i swobodny spadek. Aztec Swing, wahadło typu Frisbee od SBF Visa Group, zabiera jednocześnie 32 osoby i podczas lotu po okręgu o średnicy 27 metrów generuje przeciążenia sięgające 4,5 g. Space Booster, nazywany przez gości "młotem", obraca pasażerów na 40-metrowym ramieniu, rozpędzając ich do 100 km/h i zapewniając przeciążenia rzędu 4 g. Ekstremalną ofertę tej strefy uzupełniają także 40-metrowa wieża swobodnego spadania Tsunami Drop oraz atrakcje Space Gun i Apocalypto.

Najbardziej rozpoznawalnym symbolem ekstremalnej części parku jest oczywiście Pepsi Hyperion, zbudowany przez Intamin. To stalowy hyper coaster, czyli bardzo wysoka i szybka kolejka oparta na dużym pierwszym spadku, rozległych łukach oraz momentach airtime'u. Hyperion ma około 77 m wysokości i osiąga około 142 km/h, więc aktualnie jest to drugi najszybszy i największy rollercoaster w Europie.

Drugą ikoną Energylandii jest Zadra, hybrydowy rollercoaster od Rocky Mountain Construction. Jej hybrydowy charakter polega na połączeniu drewnianej konstrukcji nośnej ze stalowym torem, przez co przejazd ma surową energię klasycznych drewnianych coasterów, ale pociąg porusza się po bardzo precyzyjnie uformowanej stalowej szynie. Zadra ma około 63 m wysokości, więc jest ósma pod względem wysokości w Europie, rozpędza się do około 121 km/h i oferuje trzy inwersje, czyli elementy, w których pasażerowie obracani są głową w dół.

---

Top 15 atrakcji w Energylandiimateriały prasowe

---

Osobne miejsce zajmuje Abyssus, zaprojektowany przez Vekomę dla strefy Aqualantis. To stalowy launch coaster, czyli kolejka rozpędzana systemem startowym, a nie klasycznym, spokojnym wciąganiem na pierwsze wzgórze. Abyssus ma około 38,5 m wysokości, 1316 m długości, osiąga niemal 100 km/h i prowadzi pasażerów przez cztery inwersje. Tutaj napięcie nie opiera się na jednym monumentalnym spadku, lecz na serii impulsów: przyspieszenie, zmiana kierunku, obrót, kolejny element i następne przeciążenie. Przejazd ma rytm przygodowej sekwencji, w której kulminacje następują szybko jedna po drugiej.

Wśród najbardziej intensywnych atrakcji parku trzeba wymienić również Mayan, także produkcji Vekomy. To inverted coaster, czyli kolejka, w której wagoniki wiszą pod torem, a nogi pasażerów znajdują się swobodnie nad ziemią. Mayan osiąga około 80 km/h, ma około 33 m wysokości i oferuje pięć inwersji. Jego moc nie wynika wyłącznie z prędkości. Największe wrażenie robi sposób prowadzenia ciała w przestrzeni. Tor znajduje się nad głową, pod stopami zostaje powietrze, a kolejne obroty zaburzają zwykłe poczucie góry i dołu.

27 czerwca 2025 roku w Brojcach na Pomorzu Zachodnim otworzył się kolejny park rozrywki: Hossoland. Obecnie na gości czekają cztery kolejki: Aurora, Mermaid Ride, Thor oraz Veyron. Trzy pierwsze dostarczyła firma Vekoma, a najmniejszy Veyron powstał we współpracy z włoskim producentem Preston & Barbieri. Całość wpisuje się w charakter parku inspirowanego bałtyckimi legendami i nordycką mitologią, stawiającego bardziej na przygodę i dostępność dla rodzin niż na ekstremalne przeciążenia.

Największą z działających atrakcji jest Aurora - podwieszany family coaster o długości około 395 metrów, wysokości 20 metrów i prędkości dochodzącej do 55 km/h. Niewiele mniejszy Thor oferuje około 350 metrów toru, wznosi się na 12,5 metra i osiąga prędkość około 40 km/h. Mermaid Ride prowadzi pasażerów przez 247 metrów trasy, osiągając około 45 km/h, natomiast Veyron pełni rolę lekkiej kolejki rodzinnej, przeznaczonej także dla młodszych gości.

Największe zainteresowanie budzi jednak zapowiadany GhostRider. Według ujawnionych parametrów nowa kolejka Vekomy ma mieć 893 metry długości, 53,5 metra wysokości i rozpędzać się do 117 km/h. Jeśli projekt zostanie zrealizowany zgodnie z planem, będzie to pierwsza naprawdę ekstremalna atrakcja Hossolandu i zarazem jedna z najmocniejszych kolejek górskich w Polsce.

Wyścig o tytuł najszybszego rollercoastera świata przez lata kojarzył się z Formula Rossa w Abu Zabi, ale pod koniec 2025 roku rekord przejęła nowa konstrukcja w Arabii Saudyjskiej. Falcon's Flight w parku Six Flags Qiddiya City rozpędza się do 250 km/h, osiąga 163 metry wysokości i ma ponad 4,2 kilometra długości. Trasa wykorzystuje naturalne, górskie ukształtowanie terenu, prowadzi przez długie odcinki szybkiej jazdy, przepaść i gigantyczny spadek, a przejazd trwa znacznie dłużej niż w większości rekordowych kolejek. To obecnie najbardziej ambitny rollercoaster świata i symbol nowego kierunku rozwoju branży, w którym liczy się już nie tylko prędkość, lecz także rozmiar całego doświadczenia.

Tytuł najszybszego rollercoastera Europy należy do Red Force w hiszpańskim Ferrari Land. Ta spektakularna kolejka wykorzystuje napęd magnetyczny, który rozpędza pociąg od 0 do 180 km/h w zaledwie pięć sekund. Charakterystycznym elementem konstrukcji jest wysoka na 112 metrów pionowa wieża, na którą wagon wjeżdża niemal natychmiast po starcie, by chwilę później runąć w dół z ogromną prędkością. Inspiracją dla atrakcji były osiągi samochodów Formuły 1, dlatego cały przejazd przypomina bardziej gwałtowne wystrzelenie niż klasyczną jazdę kolejką górską

Droga Mleczna jest wypełniona miliardami gwiazd. Układ Słoneczny znajduje się w zewnętrznej części galaktyki i ma oczywiście sąsiadujące systemy. Najbliższym z nich jest Alfa Centauri oddalony zaledwie o kilka lat świetlnych od Ziemi. Układ jest całkiem wyjątkowy, bo składa się nie z jednej czy dwóch, a trzech gwiazd związanych grawitacyjnie.

Alfa Centauri jest najbliższym sąsiadem Układu Słonecznego. Pobliski system dzieli od nas zaledwie 4,37 roku świetlnego. Dolecenie tam z prędkością światła trwałoby więc ponad cztery lata. Natomiast z ¼ tej prędkości blisko dwie dekady. Na razie się tam nie wybieramy, ale kto wie i może już za kilkaset (jak nie kilkadziesiąt) lat technologia będzie już na takim etapie rozwoju, że będzie można tam dotrzeć.

Jeśli loty międzygwiezdne staną się możliwe, to Alfa Centauri wydaje się najrozsądniejszym wyborem na pierwszą podróż. Następne w kolejce są Gwiazda Barnarda (ok. 6 lat świetlnych stąd), Wolf 359 (niespełna 8 lat świetlnych) czy Lalande 21185 (ok. 8,3 roku świetlnego).

Alfa Centauri to dosyć ciasny układ podwójny, z którym związana jest grawitacyjnie trzecia gwiazda. Jest nią czerwony karzeł Proxima Centauri, o którym więcej w dalszej części artykułu. Najpierw jednak zobaczmy dwa główne obiekty, które tworzą pobliski system.

Pierwsza gwiazda to Alfa Centauri A, która jest większą z pary. Jest bardzo podobna do Słońca, ale nieco większa, bo jej masę szacuje się na około 1,09 masy gwiazdy Układu Słonecznego. Ma również ten sam typ widmowy G2 V i jest około pół raza jaśniejsza niż Słońce.

---

Porównanie Słońca z gwiazdami Alfa Centauri A i B oraz Proxima Centauri.Wikimedia Commons

---

Alfa Centauri A ma również inną nazwę - Rigil Kentaurus, na którą Międzynarodowa Unia Astronomiczna formalnie zgodziła się w 2016 r. Gwiazda jest trzecią najjaśniejszą na nocnym niebie. Pod tym względem przebijają ją tylko Syriusz oraz Kanopus.

Druga z gwiazd tworzących układ podwójny to Alfa Centauri B, która od 2018 r. ma również formalną nazwę Toliman. Ten obiekt ma około 0,9 masy Słońca i świeci mniej więcej dwa razy słabiej. Jej typ widmowy to K0-1 V.

---

Gwiazdy Alfa Cerauri A i B uchwycone przez Kosmiczny Teleskop Hubble'a.ESA/Hubble & NASAmateriał zewnętrzny

---

Obie gwiazdy z układu Alfa Centauri znajdują się bardzo blisko siebie. Średnio dzieli je 23,7 jednostki astronomicznej (jedna określa odległość Ziemi od Słońca i jest to niecałe 150 mln km). To mniej więcej tyle, co odległość Słońca od Urana. Orbita jest zmienna i zmniejsza się do 11,2 jednostki astronomicznej (podobnie co Saturn i Słońce) oraz wydłuża do 35,6 jednostki astronomicznej (Słońce i Pluton). Oba ciała niebieskie potrzebują na jeden obieg 79,9 roku ziemskiego.

Warto dodać, że na niebie obie gwiazdy zazwyczaj mają postać jednego świecącego punktu. Wynika to z faktu bliskiej odległości. Jednak w trakcie największej separacji można je dostrzec osobno. Do tego jednak potrzebny jest choćby prosty teleskop lub mocna lornetka. Pamiętajmy jednak, że Alfa Centauri znajduje się w gwiazdozbiorze Centaura na południowej półkuli nieba, a więc z terenów Polski jej nie zobaczymy.

Alfa Centauri A i B mają towarzysza. Jest nim czerwony karzeł Proxima Centauri, który jest znacznie mniejszy, a ponadto jest związany grawitacyjnie z pozostałą dwójką. Okrąża je w odległości około 13 tys. jednostek astronomicznych, czyli nieco ponad 0,2 roku świetlnego.

To sprawia, że Proxima Centauri staje się najbliższą gwiazdą Układu Słonecznego. Odległość wynosi 4,24 roku świetlnego, czyli około 40 bln kilometrów. To mniej więcej 270 tys. razy dalej w porównaniu do dystansu Ziemi od Słońca. Mimo to jest niedostrzegalna gołym okiem, bo świeci zbyt słabo. Obiekt został odkryty w 1915 r. przez szkockiego astronoma Roberta Innesa. Okres orbitalny wobec Alfa Centauri wynosi 550 tys. lat.

---

Czerwony karzeł Proxima Centauri uchwycony przez Kosmiczny Teleskop Hubble'a.ESA/Hubble & NASAmateriał zewnętrzny

---

Średnica Proximy Centauri jest około siedmiu razy mniejsza od Słońca i około 1,5 razy większa od Jowisza. Natomiast masa to 1/8 masy naszej gwiazdy. Warto dodać, że rozmiar ciała niebieskiego może okresowo znacząco się zwiększać, co jest efektem aktywności magnetycznej.

Proxima Centauri jest czerwonym karłem, a jego typ to M5,5. To oznacza, że masa jest niewielka, nawet jak na tego typu gwiazdę. Emitowana energia jest mała, bo stanowi zaledwie 0,17 proc. tego, czym może "pochwalić się" Słońce. Ponadto większą część emisji (ponad 85 proc.) jest w podczerwieni.

Gwiazda, choć niewielka, tak jest bardzo niespokojna i generuje wielkie rozbłyski. Niektóre z nich są wielkości samego czerwonego karła, a temperatura może sięgać 27 mln K. To na tyle dużo, że powinno dochodzić do emisji promieniowania rentgenowskiego.

Dotychczas odkryto i potwierdzono ponad 6,2 tys. egzoplanet, czyli światów pozasłonecznych. Czy któreś z nich znajdują się w naszym kosmicznym sąsiedztwie? Do tej pory nie udało się jednoznacznie potwierdzić planet orbitujących w pobliżu Alfa Centauri A oraz B. W 2025 r. astronomowie wykorzystali Kosmiczny Teleskop Jamesa Webba, co pozwoliło na znalezienie poszlak wskazujących na istnienie gazowego olbrzyma o masie zbliżonej do Saturna w pobliżu pierwszej z gwiazd.

Pamiętajmy, że Alfa Centauri A i B tworzą dosyć zwarty układ podwójny, a tego typu środowisko raczej nie sprzyja formowaniu się planet. Nawet jeśli te istnieją, to ich wykrycie jest bardzo trudne. Inaczej sytuacja wygląda w przypadku czerwonego karła.

---

Wizualizacja egzoplanety Proxima b.ESO/M. Kornmessermateriał zewnętrzny

---

Proxima Centauri ma już dwie potwierdzone egzoplanety. Pierwsza z nich z dopiskiem "b" w nazwie ma wielkość zbliżoną do Ziemi i znajduje się w ekosferze gwiazdy. To oznacza, że mogą tam istnieć warunki sprzyjające występowaniu wody w stanie ciekłym. Mimo to życia tam raczej nie ma, bo planeta już dawno mogła zostać spustoszona poprzez aktywność czerwonego karła.

Kolejną planetą jest Proxima d, która jest bardzo blisko czerwonego karła. Jedno okrążenie gwiazdy trwa zaledwie 5 dni. Jest jeszcze hipotetyczna Proxima c, która miałaby być minineptunem mającym się znajdować w odległości około 1,5 jednostki astronomicznej. Tego świata jednak nie potwierdzono.

Wraz z rozwojem generatywnej i agentycznej sztucznej inteligencji świat zaawansowanych technologii wkroczył w zupełnie nową, znacznie bardziej skrytą fazę rozwoju. Gdy w kwietniu 2026 r. firma Anthropic ogłosiła wydanie modelu Claude Mythos, był to wstrząs dla branży IT. Twórcy wprost zadeklarowali, że system jest zbyt niebezpieczny, by oddać go w ręce opinii publicznej. Zamiast tego, w ramach inicjatywy Project Glasswing, reglamentowany dostęp do niego otrzymało zaledwie ok. 50 zaufanych organizacji.

Eksperci są przekonani, że krok Anthropic to początek trwałego trendu. Jak prognozuje Helen Toner z Center for Security and Emerging Technology na Georgetown University, tego typu ograniczanie premier rynkowych stanie się nową normą i należy spodziewać się, że przykład Mythosa będzie "pierwszy z serii, a nie jednorazowy". Słowa te błyskawicznie znalazły potwierdzenie w rzeczywistości.

Zaledwie tydzień później OpenAI ogłosiło ściśle limitowane wydanie konkurencyjnego modelu GPT-5.4-Cyber, a niedługo potem GPT-5.5-Cyber oraz opartego na nich produktu cyberobronnego Daybreak bliźniaczego wobec dostępnego już wcześniej Codex Security - przeznaczonych wyłącznie dla zweryfikowanych podmiotów. Choć firmy deklarują chęć poszerzania dostępności w ramach "demokratyzacji AI", na ten moment warunkiem koniecznym do uzyskania dostępu staje się pełna wiedza o tożsamości i intencjach użytkownika.

Tego typu blokady uderzają w fundamenty dotychczasowej nauki, opierającej się na transparentności i podejściu Open Source (udostępnianiu kodu źródłowego, do którego w przypadku większości modeli jednak nie dochodzi). Zwolennicy restrykcji wskazują tymczasem na potężne ryzyko asymetrii konfliktu. W przypadku tak zaawansowanych modeli napastnicy teoretycznie mogliby wykorzystać nowe narzędzia znacznie szybciej niż obrońcy, którzy potrzebują czasu na załatanie wykrytych luk.

Co więcej, obawy nie ograniczają się do cyberprzestrzeni. Przenoszą się również na nauki przyrodnicze takie jak biologia i chemia, gdzie modele pokroju GPT-Rosalind od OpenAI czy "Co-Scientist" od Google, który niedawno omawialiśmy w GeekWeeku, są ściśle reglamentowane ze względu na ryzyko ich potencjalnego wykorzystania przy tworzeniu broni biologicznej.

Całe to zjawisko sprowadza się w istocie do klasycznego dylematu technologii podwójnego zastosowania (ang. dual-use), czyli rozwiązań cywilnych, które mogą błyskawicznie zyskać potężny potencjał militarny lub destrukcyjny, stając się uzbrojeniem. Zjawisko to precyzyjnie opisuje polski badacz dr Karol Chlasta w swojej publikacji z 2025 r. na łamach czasopisma "Security and Defence Quarterly". Jego analizy tysięcy dokumentów naukowych dowodzą, że zainteresowanie generatywną sztuczną inteligencją i dużymi modelami językowymi w kontekście cyberbezpieczeństwa rośnie lawinowo.

"Badanie ujawniło, że GenAI i LLM-y reprezentują znaczący dylemat podwójnego zastosowania. Cyberprzestępcy (ang. malicious actors - przyp. red.) w coraz większym stopniu wykorzystują te metody do celów ofensywnych. I odwrotnie, te same metody są aktywnie rozwijane do wzmacniania środków cyberbezpieczeństwa" - wyjaśnia dr Chlasta. W obliczu tego rozdarcia organizacje muszą pilnie inwestować w ochronę danych i podnoszenie kwalifikacji swoich zespołów.

Na znaczenie aspektu dual-use mocno zwraca uwagę również Komisja Europejska, która w swoim komunikacie z grudnia 2025 r., dot. raportu "The role of AI in the EU's dual-use technology field" autorstwa StepUp StartUps Consortium, podkreśliła, że "AI staje się centralną częścią technologii podwójnego zastosowania Europy, a europejski system startupów i skalowania tworzy nowe szanse dla innowacji, konkurencyjności i bezpieczeństwa".

Choć sztuczna inteligencja nie zawsze jest formalnie klasyfikowana jako technologia dual-use, to w unijnej ocenie działa jako kluczowy czynnik umożliwiający rozwój w obszarach od autonomii i teledetekcji, po logistykę i systemy wspomagania decyzji.

Komisja Europejska ostrzegła, że Europa wchodzi w krytyczną fazę, w której zdolność do integracji sztucznej inteligencji między cywilnymi a obronnymi ekosystemami innowacji zadecyduje o jej suwerenności strategicznej.

Na naszym kontynencie dynamicznie rozwijają się klastry dual-use, m.in. w Monachium, Paryżu, Helsinkach czy Tallinnie, a rynek wspierany jest funduszami takimi jak EUDIS czy NATO Diana, lecz barierą wciąż pozostaje fragmentacja. Programy cywilne i obronne nie są wystarczająco połączone, a młode firmy borykają się z brakiem dostępu do środowisk testowych i skomplikowanymi procedurami przetargowymi, przez co wiele innowacji spod tego szyldu utyka na etapie prototypu.

Wobec tak gigantycznego dylematu, przed którym stają prywatne laboratoria, coraz głośniej mówi się o konieczności wkroczenia regulatorów państwowych. Administracja prezydenta Donalda Trumpa zapowiedziała już wprowadzenie rządowego procesu przeglądu nowych systemów AI przed ich premierą, a zgodę na to wydali ich czołowi twórcy - Google, Microsoft i xAI. Obecnie nadzór ma charakter dobrowolny i opiera się na testowaniu modeli przez instytucje takie jak amerykańskie CAISI (działające przy NIST) czy brytyjski AI Security Institute.

Prawnicy wskazują, że państwa mogą ostatecznie sięgnąć po restrykcyjne kontrole eksportowe oraz wewnętrzne przepisy nakazujące firmom szczegółowe weryfikowanie klientów i prowadzenie logów aktywności. Kontrola ta będzie jednak niezwykle trudna nie tylko ze względu na nieuchronne protesty zwolenników prywatności, którzy postrzegają to jako nieuprawnioną inwigilację. Szef Anthropic, Dario Amodei, szacuje, że chińscy programiści są w stanie zreplikować możliwości Mythosa w zaledwie 6 do 12 miesięcy. Według niedawnych doniesień Chiny już teraz na potęgę kopiują modele z amerykańskich laboratoriów, czemu kraj ten oczywiście zaprzecza.

Co dalej? Nowa era reglamentowanej sztucznej inteligencji prawdopodobnie stanie się faktem, stawiając rządy i użytkowników przed koniecznością przedefiniowania pojęć bezpieczeństwa oraz demokratycznego dostępu do wiedzy, zanim mechanizmy te wymkną się spod kontroli. Jeśli rządy ostatecznie uznają potężne modele AI za produkty podwójnego zastosowania, uruchomione zostaną nadzwyczajne mechanizmy kontroli.

Jak ostrzega Helen Toner, wdrożenie restrykcji typowych dla sektora obronnego może drastycznie zawęzić krąg podmiotów i instytucji, które w ogóle otrzymają zgodę na korzystanie z tego oprogramowania, a pozostali mogą podlegać ścisłej obserwacji. Nie ma jeszcze pewności, czy jako produkty dual-use zostaną uznane jedynie modele zdolne do wykrywania luk w zabezpieczeniach i prowadzenia ataków, czy także względnie bezpieczne agenty AI, a nawet zwykłe boty konwersacyjne.

Źródła: